ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
โสตวิญญาณธาตุเป็นต้นก็มีนัยเดียวกัน
ส่วนมโนธาตุ[คือปัญจทวารวัชชนจิตและสัมปฏิจฉนจิต]เป็นจิตที่เกิดก่อนและหลัง
จักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นตามสมควร"๕๒
มโนวิญญาณธาตุเหมือนลิงป่าเพราะละอารมณ์ที่รับไว้แล้วถือเอาอารมณ์อื่นเหมือน
ม้ากระจอกเพราะฝึกยาก เหมือนท่อนไม้ที่โยนขึ้นไปสู่อากาศเพราะตกไปในอารมณ์ที่ตน
ปรารถนานั้นๆ และเหมือนนักแสดงในโรงละครเพราะกรอด้วยกิเลนานัปการมีความโลภ
และความโกรธเป็นต้น
ในบรรดาธรรมธาตุ เวทนาขันธ์เหมือนหอกหลาว
สัญญาขันธ์และสังขารขันธ์เหมือนคนป่วยเพราะมีเวทนาที่เหมือนหอกหลาว
อีกนัยหนึ่ง สัญญาของปุถุชนืเหมือนกำมือเปล่าเพราะก่อให้เกิดทุกข์คือความ
ต้องการ[ไม่มีที่สุด] และเหมือนเนื้อในป่า[ที่สำคัญหุ่นไล่กาว่าว่าเป็นคน]เพราะยึดเอาอารมณ์ที่
ไม่มีจริงไว้
สังขารเหมือนบุรุษผู้จับคนอื่นโยนเข้าไปในหลุมถ่านเพลิงเพราะซัดเหล่าสัตว์ไป
สู่การปฏิสนธิ เหมือนโจรผู้ติดตามราชบุรุษเพราะติดตามชาติทุกข์ และเหมือนพันธุ์พืช
ของต้นไม้พิษเพราะเป็นเหตุให้เกิดกระแสขันธ์ที่นำโทษทั้งหมดมาให้
รูปเหมือนคมมีดเพราะเป็นเหตุให้เกิดอันตรายนานัปการ
ส่วนอสังขตธาตุเป็นสภาพไม่ตาย สงบ และเหมือนแดนเกษม
ถามว่า : เพราะเหตุใด
ตอบว่า : เพราะอสังขตธาตุเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษทั้งหมด
๔๖. คำว่า อริยสัจจานิ (อริยสัจ) นี้ มีความหมายว่า สัจจะ คือ สภาพของธรรม
ที่มีจริง
คำว่า สนุตสส แปลว่า มีจริง คือ แน่แท้ ไม่แปรปรวน