ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ถามว่า : ชื่อว่า สัจจะ เพราะมีสภาพอย่างไร
ตอบว่า : ชื่อว่า สัจจะ เพราะมีสภาพเที่ยงแท้ไม่แปรเป็นอื่น โดยแท้จริงแล้วความเป็นทุกข์ของจักษุเป็นสิ่งเที่ยงแท้ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะบีบคั้นบุคคลผู้มีทุกข์ด้วยทุกข์ ๓ อย่างคือ ทุกขทุกข์ (ทุกข์อย่างแท้จริง) สังขารทุกข์ (ทุกข์ปรุงแต่ง) และวิปริณามทุกข์ (ทุกข์แปรปรวน)
สังขารทุกข์ คือ ทุกข์ที่ปรุงแต่งกรรมนั้นๆ ไว้ก่อนล่วงหน้าเพื่อให้เกิดรูปนามอันเป็นผลจากกรรม และคือทุกข์ที่ปรุงแต่งอุตุ จิตกับอาหารนั้นๆ ไว้ก่อนล่วงหน้า เพื่อให้เกิดอุตุชรูปเป็นต้น แม้จักษุของรูปพรหมย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้เสวยทุกข์ซึ่งปรุงแต่งกรรมอันยิ่งใหญ่คือการเจริญฌานในภพก่อน มิได้เกิดขึ้นด้วยประการอื่น ส่วนจักษุของเหล่าสัตว์ในกามภูมิแม้เกิดขึ้นจากสังขารทุกข์ือกรรมในภพก่อน ก็เกิดแก่ผู้เสวยสังขารทุกข์มีอาหารเป็นต้น และทุกข์บำรุงรักษาเพื่อให้เป็นไปได้ตลอดชีพ มิได้เกิดขึ้นด้วยประการอื่น และเมื่อเกิดขึ้นอยู่ จักษุย่อมวิบัติไปในกาลใดกาลหนึ่งเมื่อมีปัจจัยบกพร่องหรือมีอันตรายมาปรากฏ เมื่อถึงเวลาเสียชีวิต จักษุย่อมวิบัติไปโดยแท้ ดังนั้น สังขารทุกข์ของผู้ยินดีจักษุและปรุงแต่งกรรมปัจจัยมีอาหารเป็นต้น หรือการบำรุงรักษาสำหรับจักษุ จึงไม่หมดสิ้นไปในสงสารที่ ไม่ปรากฏเบื้องต้น โดยประการดังนี้ จักษุทั้งหมดย่อมบีบคั้นบุคคลด้วยสังขารทุกข์อันไม่มีขอบเขตเสมอ ทั้งหมดนี้เป็นสังขารทุกข์ของจักษุ
จักษุมีสภาพวิบัติเสมอในกาลใดกาลหนึ่งเมื่อมีปัจจัยบกพร่องหรือมีอันตรายมาปรากฏ วิปริณามทุกข์ จึงหมายถึงทุกข์ในการแสวงหาปัจจัยก่อนล่วงหน้าด้วยความกลัวว่าจักษุจะวิบัติ ทุกข์ในการจัดการรักษาคุ้มครองดูแล และทุกข์มีความเศร้าโศกคร่ำครวญเป็นต้นเพราะเห็นเหตุแห่งความวิบัติหรือในขณะจักษุวิบัติอยู่หรือว่าวิบัติแล้ว โดยประการดังนี้ จักษุทั้งหมดย่อมบีบคั้นบุคคลด้วยวิปริณามทุกข์อันไม่มีขอบเขตเสมอ ทั้งหมดนี้เป็นวิปริณามทุกข์ของจักษุ
ทุกขทุกข์ ย่อมสำเร็จด้วยทุกข์ทั้งสอง