ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
อนึ่ง เหลสัตว์ต่างเกลียดกลัวทุกข์ยิ่งนัก จึงจองเวรบุคคลผู้ก่อทุกข์แก่ตน แต่พวกเขาไม่รู้จักทุกข์แท้หรือเหตุให้เกิดทุกข์อย่างแท้จริง จึงสั่งสมกรรมเพื่อให้ตนพ้นจากทุกข์ แต่กรรมนั้นๆ ย่อมเพิ่มพูนทุกข์แก่ตน
ถามว่า : อะไรคือทุกข์แท้ อะไรคือเหตุแห่งทุกข์แท้
ตอบว่า : ทุกข์แท้ คือธรรมที่เกิดในภูมิ ๓ อันนับเข้าในอัตภาพของตนๆ ที่เป็น อดีต อนาคต และปัจจุบัน เพราะเมื่อหลุดพ้นจากธรรมในภูมิ ๓ จึงจะพ้นจากทุกข์ทั่วมวลได้ แต่เมื่อไม่พ้นจากธรรมดังกล่าวก็พ้นจากทุกข์ไม่ได้ ส่วนเหตุแห่งทุกข์แท้คือตัณหาของตน เพราะเมื่อละตัณหาได้จะพ้นจากทุกข์ได้ แต่เมื่อละไม่ได้ก็ไม่พ้นจากทุกข์
เช่นเดียวกันนี้ เหล่าสัตว์ต่างเพลิดเพลินยินดีในสุขโดยแท้ ย่อมก่อให้เกิดสัญญา ในบุคคลผู้ก่อให้เกิดสุขแก่ตนว่าเป็นปิยมิตร แต่พวกเขาไม่รู้จักสุขแท้หรือทางแห่งความสุข ที่แท้จริงของตน จึงสั่งสมกรรมเพื่อให้ตนมีความสุขมากขึ้น แต่กรรมนั้นๆ ย่อมเพิ่มพูนทุกข์ แก่ตน
ถามว่า : อะไรคือสุขแท้ อะไรคือทางแห่งสุขแท้
ตอบว่า : สสุขแท้ คือความไม่มีแห่งธรรมที่เป็นทุกข์โดยแท้จริง[คือรูปนาม] ทาง แห่งสุขแท้ คือทางกำจัดสภาพที่ก่อให้เกิดทุกข์[คือตัณหา]
โดยประการดังนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงประกาศข้อความดังกล่าว จึงตรัส สัจจะ ๔ อย่าง
(๒๒๙) ในคัมภีร์วิภาวนีกล่าวว่า “ทุกขนิโรธ คือ ธรรมเป็นที่ดับสนิทแห่งทุกข์ อีกนัยหนึ่ง ทุกขนิโรธ คือ เหตุดับทุกข์” ในพากย์นั้น คำว่า เอเตน นี้ไม่สมควร เพราะ พระนิพพานไม่ใช่ปัจจัยร่วมกระทำในการทำกิริยาดับทุกข์ (ดู ปริจเฉทที่ ๑ รูปวิเคราะห์ ของคำว่า นิพพาน)