ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
๔. พระอาทิตย์อุทัยอยู่ย่อมกำจัดความมืด แสดงวัตถุสิ่งของให้ประจักษ์แก่มหาชน ฉันใด ญาณในอริยสัจ ๔ ที่เกิดขึ้น ย่อมกำจัดความมืดคืออวิชชา แสดงสัจธรรม ๔ ให้ประจักษ์ ฉันนั้น ญาณในอริยสัจ ๔ จึงชื่อว่า วิชชา
ส่วนโมหะชื่อว่า อวิชชา โดยตรงกันข้ามกับวิชชา เพราะว่าโมหะที่เกิดขึ้นอยู่ย่อมก่อให้เกิดความมืดคือการไม่รู้เห็นธรรมทั้งหลาย
คำว่า ปัจจัย คือ เหตุที่ผลอาศัยเกิดขึ้น
อีกนัยหนึ่ง ปัจจัย คือ เหตุที่ทำให้ผลอาศัยเกิดขึ้นได้
[คำว่า ปจฺจย มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- เหตุที่ผลอาศัยเกิดขึ้น = ปฏิจฺจ ผลํ เอติ อาคจฺุฉติ เอตสฺมาติ ปจฺุจโย (ลง อ ปัจจัยในอปาทานสารนะ)
- เหตุที่ทำให้ผลอาศัยเกิดขึ้นได้ = ปฏิจฺจ ผลํ เอติ อาคจฺุฉติ เอเตนาติ ปจฺุจโย (ลง อ ปัจจัยในกรณสารนะ)]
คำว่า อวิชชาปัจจเย คือ อวิชชาเป็นปัจจัย
พึงสัมพันธ์[บทที่ห่างกัน]ว่า สังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย
สังขาร คือ สภาวะทำให้เหล่าสัตว์ปรุงแต่งธรรมที่เป็นผล อันได้แก่ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม
วิญญาณ คือ สภาวะรับรู้[อารมณ์]
อีกนัยหนึ่ง วิญญาณ คือ สภาวะทำให้เหล่าสัตว์รับรู้[อารมณ์]
[คำว่า วิญญาณ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- สภาวะรับรู้[อารมณ์] = วิชานาตีติ วิญญาณ์ (ลง ยุ ปัจจัยในกัตตุสารนะ)
- สภาวะทำให้เหล่าสัตว์รับรู้อารมณ์ = วิชานนฺติ สตฺตา เอเตนาติ วิญญาณ์ (ลง ยุ ปัจจัยในกรณสารนะ)]
นาม คือ สภาวะน้อมไปสู่อารมณ์