ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
รูป คือ สภาวะแปรปรวน กล่าวคือ ถึงสภาพเปลี่ยนแปลง
[จักษุประสาทเป็นต้น]ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นที่ตั้ง[ของจักษุวิญญาณเป็นต้น]
เหมือนคำว่า เทวายตนะ (เทวาลัย, ที่พำนักของเทวดา)
ผัสสะ คือ สภาวะกระทบ[อารมณ์]
อีกนัยหนึ่ง ผัสสะ คือ สภาวะทำให้สัมปยุตธรรมกระทบ[อารมณ์]
[คำว่า ผัสส มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- สภาวะกระทบ[อารมณ์] = ผุสฺตีติ ผสฺโส (ลง ณ ปัจจัยในกัตตุสารนะ)
- สภาวะทำให้สัมปยุตธรรมกระทบ[อารมณ์] = ผุสุนฺติ สมปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ
ผสฺโส (ลง ณ ปัจจัยในกรณสารนะ)]
เวทนา คือ สภาวะเสวย[อารมณ์]
อีกนัยหนึ่ง เวทนา คือ สภาวะทำให้เหล่าสัตว์เสวย[อารมณ์]
[คำว่า เวทนา มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- สภาวะเสวย[อารมณ์] = เวท ยตีติ เวทนา (ลง ยุ ปัจจัยในกัตตุสารนะ)
- สภาวะทำให้เหล่าสัตว์เสวย[อารมณ์] = เวทยนฺติ ปจุจนุภวนฺติ สตฺตา เอตายาติ เวทนา
(ลง ยุ ปัจจัยในกรณสารนะ)]
ตัณหา คือ สภาวะดิ้นรน หมายความว่า หวั่นไหวหรือต้องการเสมอ เพราะ
อยากได้รับอารมณ์ด้วยความกระหายเป็นนิตย์
อีกนัยหนึ่ง ตัณหา คือ สภาวะทำให้เหล่าสัตว์ดิ้นรนคือหวั่นไหว
[คำว่า ตณฺหา มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- สภาวะดิ้นรน = ตสฺสติ ปริตสฺสตีติ ตณฺหา (ลง อ ปัจจัยในกัตตุสารนะ)
- สภาวะทำให้เหล่าสัตว์ดิ้นรน = ตสฺสนฺติ ปริตสฺสนฺติ จญฺจลนฺติ สตฺตา เอตายาติ
ตณฺหา (ลง อ ปัจจัยในกรณสารนะ)]
อุปาทาน คือ สภาวะยึดมั่น หมายความว่า ยึดไว้ไม่ปล่อย