ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
โสกะ คือ ความเศร้าโศก
อีกนัยหนึ่ง โสกะ คือ สภาวะทำให้เหล่าสัตว์เศร้าโศก กล่าวคือ ถึงความเร่าร้อนใจ
[คำว่า โสก มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ความเศร้าโศก = โสจนำ โสโก (ลง ณ ปัจจัยในภาวสาธนะ)
- สภาวะทำให้เหล่าสัตว์เศร้าโศก = โสจนฺติ จิตตปริฬาห์ คจฺฉนฺติ เอตายาติ โสโก (ลงณ ปัจจัยในกรณสาธนะ)]
ปริเทวะ คือ ความคร่ำครวญ
อีกนัยหนึ่ง ปริเทวะ คือ สภาวะทำให้เหล่าสัตว์คร่ำครวญถึงเรื่องนั้นๆ
[คำว่า ปริเทว มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ความคร่ำครวญ = ปริเทวน์ ปริเทโว (ลง ณ ปัจจัยในภาวสาธนะ)
- สภาวะทำให้เหล่าสัตว์คร่ำครวญ = ตำ ตำ ปวตฺตึ ปริกิตเตตฺวา เทวนฺติ กุนทนฺติ
เอเตนาติ ปริเทโว (ลง ณ ปัจจัยในกรณสาธนะ)]
ทุกข์ คือ สภาวะทนได้ยาก
โทมนัส คือ ภาวะของผู้เสียใจ กล่าวคือ มีใจเป็นทุกข์
อุปายาส คือ ความคับแค้นใจยิ่ง
คำว่า “คับแค้นใจ” คือ ไม่สบายใจ กล่าวคือ เร่าร้อนใจ
คำว่า เอว์ (ด้วยประการดังนี้) มีความหมายว่า ด้วยประการตามที่กล่าวมานี้
พึงสัมพันธ์[บทที่ห่างกัน]ว่า ความเกิดขึ้น[แห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้] ตามนัยต่อๆ
กันมาของปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้นและปัจจุยปบันมีสังขารเป็นต้น ย่อมมี[ด้วยประการอย่างนี้]
คำว่า เอตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกุขนฺธสฺส (กองทุกข์ทั้งมวลนี้) มีความหมายว่า ความ
เกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้อันมีอวิชชาเป็นต้น หรือความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ อัน
ไม่ระคนด้วยสุขอย่างใดอย่างหนึ่งนี้ ย่อมมี
ปฏิจจสมุปบาทนัยมี ๒ อย่าง คือ สุตตันตนัย และอภิธรรมนัย