Paramatthadipani

คัมภีร์ปรมัตถทีปนี

ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล

“คำว่า สมนั้นตระ คือ ธรรมต่อเนื่องด้วยดี เพราะไม่มีสัณฐาน”

ด้วยข้อความนั้น พระอรรถกถาจารย์แสดงว่า ความต่อเนื่องของนามธรรมที่ปราศจากสัณฐาน ไม่มีขอบเขตในระหว่างเหมือนความต่อเนื่องของรูปธรรมที่มีสัณฐานและมีขอบเขตในระหว่าง ดังนั้น ความเป็นไปแห่งนามธรรมอันเกิดก่อนและหลังเหมือนเป็นอย่างเดียวกัน จึงเป็นสมนั้นตรตพ (ความต่อเนื่องด้วยดี) ส่วนความสามารถในการเป็นไปเช่นนั้น เป็นสมนั้นตรปัจจัย

สหชาตปัจจัย (ปัจจัยที่เกิดร่วมกัน) คือ ธรรมที่เป็นอุปการะด้วยการเกิดร่วมกับธรรม[อันเป็นปัจจัยุปปัน]ที่เกิดขึ้นในเมื่อตน[คือปัจจัย]มีอยู่ไม่เกิดขึ้นในเมื่อตนไม่มีอยู่ และเกิดร่วมกับตนเท่านั้น ไม่เกิดขึ้นก่อนหรือหลัง เหมือนดั่ง[ปรากฏ]เพื่อให้เกิดธรรมเหล่านั้น เหมือนดวงประทีปเป็นอุปการะแก่แสงสว่าง โดยแท้จริงแล้ว เปลวไฟในดวงประทีปที่เกิดขึ้นย่อมเกิดร่วมกับแสงสว่าง

อัญมัญญปัจจัย (ปัจจัยของกันและกัน) คือ ธรรมที่เป็นอุปการะโดยเนื่องด้วยการอุปถัมภ์ซึ่งกันและกันเหมือนไม้เท้าสามง่ามค้ำจุนกันอยู่ หากเป็นตามนี้ ความแตกต่างระหว่างปัจจัยนี้กับสหชาตปัจจัย[ที่กล่าวไว้]ก่อนย่อมปรากฏชัด เพราะคำว่า สหชาต (เกิดร่วมกัน) ไม่แสดงถึงการอุปถัมภ์กันและกันเช่นนี้

[ไม้เท้าสามง่าม คือ ไม้เท้าที่ทำมาจากไม้ไผ่ มีปลายแยกเป็น ๓ ง่ามค้ำกันไว้ รัดเป็นวงรอบด้วยหางวัวยาว ๔ นิ้ว มีผ้าหุ้มปลายไม้เท้าไว้ เป็นบริขารอย่างหนึ่งที่เป็นสัญลักษณ์ของนักบวชที่เรียกว่าปริพาชก ภาษาฮินดีเรียกปริพาชกประเภทนี้ว่า ทัณฑ์สวามี คือ เจ้าของไม้เท้า พจนานุกรมสันสกฤตชื่อศัพท์กัลปทรูมะ (เล่ม ๒ หน้า ๖๙๖) กล่าวว่า

ตฺริทณฺฑะ,ป, (ตฺริทณฺฑ์ จตฺรุคุลโคพาลเวษฎานทนุโยนยสมพนธ์ อสตฺยสุเยติ...) สนุนยา สาศรุมะ.

“ตฺริทณฺฑะ เป็นปุงลิงค์ คือ ผู้มีไม้เท้าสามง่ามซึ่งค้ำกันและกันด้วยการวงรอบของหางวัว ๔ นิ้ว...หมายถึง นักบวช”

คำว่า นิสสยะ คือ ที่อาศัย

สารบัญพระไตรปิฎก · Tipiṭaka