ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
นิสสยปัจจัย (ปัจจัยเป็นที่อาศัย) คือ ธรรมที่เป็นอุปการะด้วยความเป็นที่อาศัย
นิสสยปัจจัยมี ๒ อย่างคือ สหชาตนิสสยปัจจัย และวัตถุปุเรชาตนิสสยปัจจัย
สหชาตนิสสยปัจจัย คือ ธรรมที่เกิดร่วมกันซึ่งเป็นอุปการะด้วยความเป็นที่อาศัย
เหมือนแผ่นผ้าเป็นที่รองรับจิตรกรรม
วัตถุปุเรชาตนิสสยปัจจัย คือ ธรรมที่เกิดก่อนซึ่งเป็นอุปการะด้วยความเป็นที่ตั้ง
เหมือนแผ่นดินเป็นที่ตั้งของหญ้าและต้นไม้เป็นต้น
อุปนิสสยปัจจัย แปลว่า ปัจจัยเป็นที่อาศัยซึ่งมีกำลัง อุปมาว่าพ่อครัว เตา ไม้
หรือไฟ เป็นที่อาศัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งข้าวสาลี แต่หาใช่ที่อาศัยอันมีกำลัง ส่วนสายฝนใน
นาข้าวสาลีเป็นที่อาศัยอันมีกำลัง เพราะเมื่อสายฝนไม่มี พ่อครัวเป็นต้นก็ไม่มีความสามารถ
จะยังข้าวให้สำเร็จได้ เช่นเดียวกันนี้ ครั้นปัจจัย[อันมีกำลัง]ใดไม่มีอยู่ ธรรมเป็นที่อาศัยย่อม
ไม่มี ธรรมที่อาศัยเกิดก็ไม่มีเช่นกัน ปัจจัยนั้นเรียกว่า อุปนิสสยปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยที่มี
กำลังกว่านิสสยปัจจัย
อุปนิสสยปัจจัยมี ๓ อย่างคือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย และ
ปกตูปนิสสยปัจจัย
อารัมมณูปนิสสยปัจจัย คือ ธรรมที่เป็นอารมณ์ที่ยิ่งใหญ่ จัดเป็นอธิบดีและที่อาศัย
ซึ่งมีกำลังเพราะเป็นอารมณ์ยิ่งใหญ่นั่นเอง
อนันตรูปนิสสยปัจจัย คือ ธรรมที่เป็นปัจจัยต่อเนื่อง และเป็นที่อาศัยซึ่งมีกำลัง
เพราะไม่มีความเป็นไปแห่งกระแสจิตโดยปราศจากธรรมเหล่านั้น
ส่วนในคำว่า ปกตูปนิสสยะ นี้ คำว่า ปกตูปนิสสยะ คือ ที่อาศัยซึ่งกระทำด้วยดี
คำว่า ปกโต (กระทำด้วยดี) มีความหมายว่า กระทำด้วยดีโดยทำให้ธรรมที่เป็น
ปัจจยุุปปันปรากฏแน่นอนในกระแสจิตในกาลอันเหมาะสม
การกระทำในเรื่องนี้ คือการก่อให้เกิดธรรมทั้งหลายที่ตรัสไว้โดยลักษณะที่กล่าว
ไว้ในกระแสจิตของตนว่า