ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
นัตถิปัจจัย คือ ธรรมที่เป็นอุปการะด้วยการไม่มีอยู่ กล่าวคือ ให้โอกาสแก่ธรรมอื่นที่ไม่ได้โอกาสเกิดขึ้นในเมื่อตนมีอยู่
แม้นัตถิปัจจัยนี้ไม่มีความสามารถพิเศษโดยเฉพาะ ชาวโลกจึงสำคัญว่าจิตดวงก่อนย่อมเป็นไปแก่ผู้มีจิตดวงหลังเกิดขึ้นโดยนัยว่า ย่อมไป ย่อมนั่ง ย่อมยืน ด้วยจิต[ดวงก่อน]นั้น เป็นต้น ดังนั้น พระพุทธองค์จึงตรัสปััจจัยนี้ไว้เพื่อห้ามความสงสัยว่าเป็นอัตถิปัจจัยในฐานะที่น่าสงสัยนั้น
คำว่า วิคตะ คือ ธรรมที่ถึงความพินาศ
วิคตปัจจัย คือ ธรรมที่เป็นอุปการะด้วยการปราสาทไปเอง กล่าวคือ ให้โอกาสแก่ธรรมอื่นที่ไม่ได้โอกาสเกิดขึ้นในเมื่อตนยังไม่ปราสาทไป
อวิคตปัจจัย คือ ธรรมที่เป็นอุปการะแก่ธรรมเช่นนั้นด้วยการไม่ปราสาทไป กล่าวคือ มีปรากฏอยู่
ปัจจัยสองหมวดแรก[คืออัตถิกทุจะ = อัตถิปัจจัยและนัตถิปัจจัย] แสดงเป็นชื่อว่าวิคตทุะ [คือวิคตปัจจัยและอวิคตปัจจัย] โดยปริยายอื่น เพื่อห้ามความสงสัยในอรรถต่างๆ และเพื่อให้เข้าใจกระจ่าง
ความจริงคำว่า อตฺถิ, นตฺถิ ที่แสดงอรรถต่างๆ ปรากฏในศาสนาและในโลกด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า
อตฺถีกติ โข กจจาน อยเมโก อนฺโต. นตฺถีกติ อยํ ทุติโย อนฺโต.๓๐
“ดูกรกัจจานะ ความเห็นว่าอัตตามมีอยู่เสมอ นี้เป็นส่วนหนึ่ง ความเห็นว่าอัตตาไม่มีเสมอ นี้เป็นส่วนที่สอง”
การตรัสข้อความที่ตรัสไว้แล้วโดยปริยายอื่น ย่อมเป็นไปเพื่อความเข้าใจชัดเจนแก่ผู้ฟัง
ส่วนพระฎีกาจารย์ได้อธิบายไว้มากมายว่าปัจจัยทั้งสองหมวดเหล่านั้นมีอรรถต่างกัน