ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ปจจุุปปนารมฺมณํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปจจุุปปนารมฺมณสฺส ภงฺคสฺส อนนฺตร-
ปจฺจเยน ปจฺจโย.๓๖
“ปฏิสนฺธิจิตฺตที่มีอารมณ์ปัจจุบัน เป็นปัจจัยแก่ภวังคจิตที่มีอารมณ์ปัจจุบัน โดย
ความเป็นอนันตรปัจจัย”
แต่อารมณปุเรชาตปัจจัยมีปฏิเสธไว้ในพระบาลีในฝ่ายปัจจนิก (ฝ่ายตรงกันข้าม)
ของปุเรชาตปัจจัยด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า
ปฏิสนฺธิกุขเณ วิปากพยากตโต เอโก ขนฺโธ.๓๗
“นามขันธ์หนึ่งคืออพยากตที่เป็นวิบาก[เป็นปัจจัยแก่นามขันธ์ ๓ และกฎัตตา-
รูปในขณะปฏิสนธิ โดยความเป็นสหชาตปัจจัย]”
พระฎีกาจารย์แสดงเหตุในเรื่องนี้ว่า อารมณปุเรชาตปัจจัยถูกปฏิเสธไว้เพราะ
ตั้งอยู่ในความเป็นอารมณ์อย่างเดียว เนื่องจากไม่มีวัตถุรูปที่เกิดก่อนหรืออารมณ์นั้นไม่
ปรากฏชัดในขณะปฏิสนธิเหมือนในอรูปภูมิ
๒๓. คำว่า อารมณเมว ครุกตํ (อารมณ์ที่บุคคลใส่ใจ) หมายถึง อิฏฐารมณ์ที่
บุคคลใส่ใจด้วยความใคร่ครวญและความพอใจเป็นต้น ซึ่งพึงทราบตามความต้องการของ
บุคคลนั้น เพราะคูถและซากศพเป็นต้นก็เป็นอารมณ์ที่ถูกใส่ใจของหนอน แมลงวัน สุนัข
แร้ง และกาเป็นต้นที่พอใจสิ่งเหล่านั้น
(๒๓๖) ในคัมภีร์วิภาวนีกล่าวว่า “คำว่า ครุกตํ คือ อารมณ์ที่ใส่ใจพิจารณา” เป็นต้น
ข้อความนั้นไม่สมควร เพราะนิเทศ (คำอธิบาย) ของข้อความดังกล่าวยังเป็นไปด้วยความ
พอใจอีกด้วย โดยมีพระดำรัสเป็นต้นว่า
จกฺขุํ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺติ.๓๘
“บุคคลใส่ใจจัขุประสาทแล้ว ย่อมยินดีพอใจ”
๒๕. คำว่า ราคาทโย ปน ธมฺมา (ธรรมมีราคะเป็นต้น) นี้ หมายเอากุศลกรรมบท
๑๐ กับอนันตริยกรรม ๕ พร้อมทั้งธรรมที่ตรัสไว้ว่า ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ และ
ความปรารถนา