ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
“ดูกรอนันต์ ถ้าวิญญาณไม่หยั่งลงสู่ครรภ์มารดา นามรูปนี้จักก่อเกิดในครรภ์
มารดาได้ไหม
ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า
ดูกรอนันต์ ถ้าวิญญาณนี้หยั่งลงสู่ครรภ์มารดาแล้วดับสูญไป นามรูปจักเกิดขึ้น
เพื่อความเป็นเช่นนี้ได้ไหม
ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า
ดูกรอนันต์ เมื่อบุคคลยังเป็นเด็กชายหรือเด็กหญิงอายุเยาว์อยู่ วิญญาณ
ดับสูญไป นามรูปจักถึงความเจริญเติบโตได้ไหม
ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า
ดูกรอนันต์ ดังนั้น วิญญาณนี้จึงเป็นมูลเหตุเดิมของนามรูป”
ในพระบาลีนั้น พระดำรัสว่า “จักก่อเกิด” หมายความว่า จักทำให้เจริญเพิ่มพูน
เพราะนามรูปทำให้วิญญาณเจริญเพิ่มพูนขึ้น
พระดำรัสว่า โวกุกมิสฺสถ แปลว่า ดับสูญไป
พระดำรัสว่า “เพื่อความเป็นเช่นนี้” หมายความว่า เพื่อประโยชน์แก่อัตภาพเช่นนี้
พระดำรัสว่า “ความเจริญเติบโต” มีอธิบายไว้ในคัมภีร์อรรถกถาว่า ความเจริญ
โดยประเภทแห่งปฐมวัย ความเติบโตโดยประเภทแห่งมัชฌิมวัยและปัจฉิมวัย
ด้วยเหตุนั้น ความเป็นไปของรูปจึงมีวิญญาณเป็นปัจจัยแน่นอนในขณะปฏิสนธิ
รูปในขณะปฏิสนธิที่เกิดขึ้นเช่นนี้ เป็นเหตุสำคัญให้เกิดกระแสรูปที่มีสมุฏฐาน ๔
ทั้งหมดอันเป็นไปจนถึงขณะจุติในภพนั้นอีกเหมือนเมล็ดพันธุ์พืช โดยแท้จริงแล้ว จิตแม้มี
กำลังมากก็ก่อให้เกิดรูปไม่ได้ในเมื่อกระแสรูปที่เกิดขึ้นก่อนไม่มีอยู่ แม้อตุและอาหาร ก็
เช่นเดียวกัน จิตที่ก่อให้เกิดรูปได้อันมีกามาวจรจิตเป็นต้นในอรูปภูมิไม่ก่อให้เกิดรูปใน
อรูปภูมิ ฝ่ายในอสัญสัตวภูมิ กระแสรูปที่มีอตุเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น เพราะมีกระแส
กรรมชรูปที่เกิดก่อน ดังสารถในคัมภีร์ฎีกาของวิภังค์ว่า
อรูป ปน รุปสฺส โอกาโส น โหติติ ยสฺมี รูเป สติ จิตฺตํ อญฺญ์ รูปี อุปปาเทยย.