ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(ประมวลกรรมฐาน)
๑. พระอนุรุทธอาจารย์ได้แสดงการจำแนกรูปนามพร้อมทั้งประเภทของปัจจัยด้วยข้อความ ๘ ปริจเฉทดังนี้แล้ว บัดนี้ จะแสดงการเจริญกรรมฐานสำหรับผู้ที่เข้าใจประเภทของรูปนามแล้ว จึงกล่าวคำที่ขึ้นต้นว่า สมถวิปสฺสนานํ (ต่อแต่นี้ไป ข้าพเจ้าจักกล่าวกรรมฐานทั้งสองอย่าง คือสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนาไปตามลำดับ)
พึงประกอบบทว่า ต่อแต่ปัจจยสังคหะนี้ไป ข้าพเจ้าจักกล่าวกรรมฐานทั้งสองอย่าง คือสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนาไปตามลำดับ
สมถะ คือ คุณธรรมอันระงับกิเลสหรือธรรมหยาบอย่างอื่นมีวิตกเป็นต้น หมายถึงสมาธิที่เรียกว่า เอกคคตา อันเป็นไปอย่างนั้น
วิปัสสนา คือ ปัญญารู้แจ้ง[ไตรลักษณ์] หมายถึง ภาวนาปัญญามีการหยั่งเห็นความไม่เที่ยงเป็นต้น โดยแท้จริงแล้ว วิปัสสนาทำให้ผู้ปฏิบัติรู้แจ้งความไม่เที่ยงเป็นต้น ล่วงพ้นความเป็นสตรีและบุรุษพร้อมทั้งความเที่ยงและความสุขเป็นต้น ซึ่งมหาชนในโลกรู้เห็นกันในขันธ์ทั้งหลาย
[มหาชนในโลกนี้สำคัญขันธ์ ๕ โดยความเป็นบัญญัติว่า บุรุษ สตรี ตัวเรา ของเรา มีความเห็นผิดแปรปรวนจากความจริง ๔ ประการ คือ
- นิจจสัญญา ความสำคัญว่าเที่ยง