ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
- สุขสัญญา ความสำคัญว่าสุข
- อัตตสัญญา ความสำคัญว่าเป็นตัวตน
- สุภสัญญา ความสำคัญว่างาม]
ภาวนา คือ ธรรมที่บุคคลควรออบรม
อีกนัยหนึ่ง ภาวนา คือ ธรรมที่เป็นเครื่องอบรมกระแสจิต
[คำว่า ภาวนา มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ธรรมที่บุคคลควรออบรม = ภาเวตพฺพาติ ภาวนา (กรรมสารุนะ)
- ธรรมที่เป็นเครื่องอบรมกระแสจิต = ภาเวนฺติ จิตฺตสนฺตานํ เอตาหีติ ภาวนา (กรณ-
สารุนะ)]
กรรม คือ การกระทำ
ฐาน คือ ที่ตั้ง
กรรมฐาน คือ ที่ตั้งของการกระทำ หมายความว่า ที่ตั้งของการเจริญอุตสาหะ
ที่เรียกว่า การปรารภความเพียร หมายถึง รูปธรรมมีอารมณ์คือวงกสิณเป็นต้นและ
นามธรรมมีการเจริญกสิณเป็นต้น การเจริญกสิณในปฐวีย์เป็นต้นอย่างหนึ่งๆ ซึ่งเป็นองค์รวม
ของภาวนาอันเป็นเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ย่อมเป็นที่ตั้งของการปรารภความเพียร
อันเป็นส่วนหนึ่งของตน
ส่วนในคัมภีร์วิภาวนีกล่าวว่า “[เราจักกล่าวกรรมฐานคืออารมณ์อันเป็นที่ตั้งของ
การกระทำ เพราะเป็นที่ดำเนินไปแห่งการเจริญภาวนาทั้งสองอย่าง] และกรรมฐานคือลำดับ
ภาวนาอันเป็นเหตุใกล้ของการกระทำ เพราะเป็นเหตุใกล้ของการบำเพ็ญเพียรยิ่งๆ ขึ้นไป”
แม้ข้อความนั้นก็สมควร
อีกนัยหนึ่ง กรรมฐาน คือ การกระทำอันเป็นที่ตั้ง[ของความสุขพิเศษ] เพราะเป็น
ที่ตั้งของความสุขพิเศษ [คือสุขในฌานและมรรคผล]