ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ุปเพนิวาส คือ ธรรม (ขันธ์) ที่ชัดเจนดีอันมาปรากฏทางทวาร ๖ ของตนใน
ภพก่อน เพราะเป็นที่อยู่ของจิตที่เกิดทางทวาร ๖ ของตน โดยความเป็นที่เกิดของอารมณ์
ในชาติที่ล่วงมาก่อน ส่วนธรรมที่ถูกทวาร ๖ ของผู้อื่นรับเอาไว้ ก็จัดว่าเป็นธรรมที่เกิดมา
ก่อนสำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย
ุปเพนิวาสานุสสติ คือ การระลึกถึงธรรมที่เคยอยู่มาก่อน ในที่นี้หมายเอาญาณ
ที่ประกอบกับการระลึก
ทิพยจักขุ คือ จักขุที่เกิดบนสวรรค์ อภิญญาญาณนี้ก็เรียกว่ำ ทิพยจักขุ (ตาทิพย์)
เพราะคล้ายกับจักขุที่เกิดบนสวรรค์
อีกนัยหนึ่ง ทิพยจักขุ คือ จักขุติพย์ เพราะได้รับด้วยอำนาจของทิพพวิหารและ
อาศัยทิพพวิหารเอง
[คำว่า ทิพพจกขุ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- จักขุที่คล้ายกับจักขุที่เกิดบนสวรรค์ = ทิพพ์ วิยติ ทิพพ์, ทิพพญจ ตํ จกขุ จาติ
ทิพพจกขุ
- จักขุติพย์ = ทิพพญจ ตํ จกขุ จาติ ทิพพจกขุ]
ญาณทั้งสองนี้คือถถาภมูปลญาณ (ญาณที่รู้กรรมตามสมควร) และอนาคตตังสะ-
ญาณ (ญาณที่รู้อนาคต) ก็เป็นญาณที่เนื่องด้วยทิพยจักขุนี้ เพราะไม่มีการปฏิบัติเพื่อฝึกจิต
โดยเฉพาะเพื่อให้บรรลุญาณเหล่านั้น เนื่องจากเมื่อบรรลุทิพยจักขุญาณแล้ว ญาณเหล่านั้น
ก็เป็นอันบรรลุได้
ในบรรดาญาณทั้ง ๓ เหล่านั้น เมื่อบุคคลเห็นเหล่าสัตว์ผู้เสวยทุกข์ในนรกหรือ
เสวยสุขในเทวโลกด้วยทิพยจักขุ ดำริว่าเราจักทราบอดีตกรรมของพวกเขา แล้วกระทำการ
กำหนดรู้[กสิณ]อยู่ ยถากมูปลญาณที่มีกรรมเป็นอารมณ์ย่อมเป็นไป เมื่อดำริว่าเราจักเห็น
ความเป็นไปในอนาคตของพวกเขาว่า พวกเขาเคลื่อนจากภพนั้นแล้วจักไปเกิดในภพใด
แล้วกระทำการกำหนดรู้อยู่ อนาคตตังสญาณที่มีขันธ์อนาคตของบุคคลเหล่านั้นย่อมดำเนินไป