ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
วิปัสสนากัมมัฏฐาน คือ ที่ตั้ง กล่าวคือ อารมณ์ของการอบรมจิต หมายถึง หมู่ธรรมมีขันธ์เป็นต้น
[อารมณ์ของวิปัสสนา เรียกว่า วิปัสสนาภูมิ โดยสังเขปคือรูปธรรมและนามธรรม โดยพิสดารจำแนกออกเป็น ๖ อย่าง คือ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ อินทรีย์ ๒๒ อริยสัจ ๔ ปฏิจจสมุปบาท ๑๒]
อีกนัยหนึ่ง วิปัสสนากัมมัฏฐาน คือ การอบรมจิตเพื่อให้เกิดปัญญารู้แจ้งซึ่งเป็นเหตุใกล้ของภาวนาพิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป หรือของอานิสงส์พิเศษ
[คำว่า วิปัสสนามุมัฏฐาน มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ที่ตั้งของการอบรมจิตเพื่อให้เกิดปัญญารู้แจ้ง = วิปัสสนามุมสฺส ฐานํ วิปัสสนามุมฏฐานํ (ฉัฏฐีตัปปุริสสมาส ฐาน ศัพท์มีอรรถว่า ที่ตั้ง)
- การอบรมจิตเพื่อให้เกิดปัญญารู้แจ้งซึ่งเป็นเหตุใกล้ของภาวนาพิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป หรือของอานิสงส์พิเศษ = วิปัสสนามุมเมว ฐานํ วิปัสสนามุมฏฐานํ (อวธารณบุรพบท กรรมธารยสมาส ฐาน ศัพท์มีอรรถว่า เหตุใกล้)]
พึงสัมพันธ์[บทที่ห่างกัน]โดยนัยว่า มีหมวดวิสุทธิ ๗ อย่าง ลักษณะ ๓ อย่าง เป็นต้น
ศีลวิสุทธิ คือ นิจศีลที่หมดจด เพราะบริสุทธิ์จากมลทินคือความไม่มีศีล และชำระกายวาจาจากความไม่มีศีล
จิตตวิสุทธิ คือ กระแสจิตซึ่งอบรมดีแล้วที่หมดจด เพราะบริสุทธิ์จากมลทินคือนิวรณ์และชำระบุคคลผู้มีกระแสจิตนั้นให้หมดจดจากมลทินคือนิวรณ์ อนึ่ง พระพุทธองค์ทรงหมายเอาสมาธิโดยการตรัสจิตไว้เป็นหลักในที่นี้