ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ด้วยญาณ
สัมมสนญาณ คือ ญาณที่เป็นด้วยอาการพิจารณา
คำว่า อุทยะ คือ ความปรากฏและเจริญขึ้นของสภาวธรรมที่เกิดขึ้นต่อๆ มา ตามสมควรแก่ขณะนั้นๆ และตามเหตุปัจจัยนั้นๆ
คำว่า วยะ คือ ความดับไปของสภาวธรรมเก่าที่ไม่ได้รับเหตุปัจจัยในขณะที่ สภาวธรรมใหม่เมื่อได้รับเหตุปัจจัยแล้วย่อมจะปรากฏและเจริญขึ้น
อุทยัพพยญาณ คือ ญาณรู้เห็นฝ่ายเกิดและฝ่ายดับโดยเนืองด้วยความต่อเนื่องของ หมู่ธรรม
ในฝ่ายทั้งสอง ฝ่ายเกิดขึ้นจะปรากฏชัดต่อๆ มา[ตามลำดับวิปัสสนาญาณ] ส่วน ฝ่ายดับไม่ปรากฏชัด เป็นที่สุดของความไม่เที่ยง [คือเป็นอาการปรากฏชัดเจนที่สุดของความ ไม่เที่ยง]
ภังคญาณ คือ ญาณรู้เห็นความดับชัดเจนยิ่ง
ภยญาณ คือ ญาณรู้เห็นอาการที่น่ากลัวว่า สังขตธรรมอันมีสภาพแตกสลายเช่นนี้ เป็นที่ตั้งของทุกข์โศกหลายพันในเมื่อได้รู้เห็นความดับแล้ว
อาทีนวญาณ คือ ญาณรู้เห็นความไม่มีที่พึ่งอื่นโดยสิ้นเชิงของสังขตธรรมที่น่ากลัว เหมือนชาวโลกเมื่อพบสิ่งที่น่ากลัวอย่างใดอย่างหนึ่งในโลก [เช่น สัตว์ร้าย เป็นต้น] ย่อม ไม่หวั่นกลัวในเมื่อมีที่พึ่งอื่น [เช่น ถ้ำ เป็นต้น] อยู่ใกล้ แต่เมื่อไม่มีที่พึ่งก็ย่อมหวาดหวั่น
นิพพิทาญาณ คือ วิปัสสนาญาณที่กอปรด้วยอาการเบื่อหน่ายสังขตธรรมเพราะ ไม่มีที่พึ่ง
มุจจิตุกัมยตาญาณ คือ วิปัสสนาญาณที่กอปรด้วยอัธยาศัยเพื่อให้ตนพ้นจาก สังขตธรรมที่น่าเบื่อหน่าย