ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ปฏิสังขญาณ คือ วิปัสสนาญาณที่เป็นไปชัดเจนกว่าเดิมเนื่องด้วยความคำนึง
พิจารณาว่า สังขตธรรมมีกองโทษอันมากมายด้วยอาการ ๔๐ [มีความไม่เที่ยง เป็นทุกข์
เป็นโรค ฯลฯ] เพื่อให้ผู้ต้องการหลุดพ้นได้ข้ามพ้นโดยเร็ว
สังขารุปกขญาณ คือ วิปัสสนาญาณที่กอด้วยความเป็นกลางในการกำหนดรู้
สังขาร หรือวิปัสสนาญาณที่กอด้วยความเป็นกลางโดยละความกลัวและความยินดีในสังขาร
[ซึ่งเกิดขึ้น]แก่บุคคลผู้ไม่ทำความขวนขวายเกินประมาณแล้วกำหนดรู้สังขารด้วยความเพียร
สม่ำเสมอโดยดำริว่า “บัดนี้เราบรรลุถึงหนทางพ้นทุกข์แล้ว” ในขณะที่รู้เห็นว่าสังขตธรรม
เป็นกองโทษอันมากมาย และในขณะที่ความเยื่อใยในสังขารหมดสิ้นไป
อนุโลมญาณ คือ วิปัสสนาญาณที่ถึงพร้อมด้วยกำลังอันสมควรแก่การเกิดมรรค
เพราะสามารถนำมรรคขั้นสูงมาได้
อีกนัยหนึ่ง อนุโลมญาณ คือ ญาณที่คล้อยตามญาณขั้นต่ำ [วิปัสสนาญาณ ๘
ตั้งแต่สัมมสนญาณถึงสังขารุปกขญาณ] เพราะแสดงไตรลักษณ์ได้ชัดเจนกว่าเดิม
อีกนัยหนึ่ง อนุโลมญาณ คือ ญาณที่คล้อยตามมรรคที่จะเกิดต่อมา เพราะเป็น
ข้อปฏิบัติและเหตุใกล้แห่งญาณขั้นสูง
[คำว่า อนุโลมญาณ มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- ญาณที่ถึงพร้อมด้วยกำลังอันสมควรแก่การเกิดมรรค = อนุโลเมหิ สมุปนฺน์ ญาณํ
อนุโลมญาณํ (ตติยาตป์ปุริสสมาส)
- ญาณที่คล้อยตามญาณขั้นต่ำ = เหฏฐิมานํ อนุโลมํ ญาณํ อนุโลมญาณํ (วิเสสนบุรพท
กรรมธารยสมาส)
- ญาณที่คล้อยตามมรรคขั้นสูง = อุปริมคฺคสฺส อนุโลมํ ญาณํ อนุโลมญาณํ (วิเสสน-
บุรพท กรรมธารยสมาส)]