ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
สิ่งที่จำแนกเป็นประเภทดังตัวอย่างเป็นต้นนั้น แม้ไม่ปรากฏอยู่โดยปรมัตถ์ แต่ก็เป็นอารมณ์ของจิตที่เกิดขึ้นโดยอาการที่เป็นนามยายของปรมัตถ์ เป็นธรรมที่ถูกมนุษย์คิดขึ้นโดยอาศัย คือเทียบเคียง กล่าวคือต่อทาสิ่งนั้นๆ ให้เป็นเหตุ โดยประการนั้นๆ แล้วจึงเรียกขาน ตั้งชื่อ ใช้พูดจากัน ท่านเรียกว่า บัญญัติ เพราะเป็นสภาพที่ถูกสมมุติขึ้น
บัญญัตินี้ชื่อว่า [อัตถ]บัญญัติ ที่พึงรับรู้ได้ด้วยสัททบัญญัติ
๔๑. ส่วน[สัทท]บัญญัติที่ทำให้รู้[อัตถ]บัญญัติและสภาวธรรม] เป็นบัญญัติที่ท่านแสดงโดยชื่ออันนาม (ชื่อที่น้อมไปสู่ความหมาย) และนามักกมะ (ชื่อที่บุคคลพึงตั้ง) เป็นต้น
สัททบัญญัตินั้นมี ๖ อย่าง คือ
- วิชชมานบัญญัติ (บัญญัติแสดงเนื้อความที่มีปรากฏ)
- อวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติแสดงเนื้อความที่ไม่มีปรากฏ)
- วิชชมานเนอวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติระคนด้วยเนื้อความที่ไม่มีปรากฏกับเนื้อความที่มีปรากฏ)
- อวิชชมานเนวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติระคนด้วยเนื้อความที่มีปรากฏกับเนื้อความที่ไม่มีปรากฏ)
- วิชชมานเนวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติระคนด้วยเนื้อความที่มีปรากฏกับเนื้อความที่มีปรากฏ)
- อวิชชมานเนอวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติระคนเนื้อความที่ไม่มีปรากฏกับเนื้อความที่ไม่มีปรากฏ) ๑
๔๒. ในบรรดาบัญญัติทั้ง ๖ อย่างเหล่านั้น เมื่อใด [ชนทั้งหลาย]ย่อมบัญญัติรูป เวทนาเป็นต้นที่ปรากฏอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยบัญญัติใด เมื่อนั้น บัญญัติที่เรียกว่า วิชชมานบัญญัติ (บัญญัติแสดงเนื้อความที่มีปรากฏ)