คัมภีร์อภิธัมมาวตาร

ปริจเฉทที่ ๖

อารัมมณวิภาคนิเทศ

(คำอธิบายอารมณ์เป็นหมวดหมู่)

คำปฏิญญา

๒๙๑. เอเตสํ ปน จิตฺตานํ อารมฺมณมิโต ปรํ
ทสฺสยิสฺสามหํ เตน วินา นตฺถิ หิ สมฺภโว.

“อนึ่งต่อแต่นี้ไป ข้าพเจ้าจักแสดงอารมณ์ของจิตเหล่านี้ เพราะจิตย่อมไม่เกิดโดย ปราศจากอารมณ์”

อารมณ์ ๖

๒๙๒. รูปํ สทฺทํ คนฺธํ รสํ โผฏฺฐพฺพํ ธมฺมเมว จ
ฉธา อารมฺมณํ อาหุ ฉฬารมฺมณโกวิทา.

“ท่านผู้ฉลาดในอารมณ์ ๖ก ล่าวอารมณ์ไว้ ๖อ ย่าง คือรูปารมณ์​(สี)สัททารมณ์ (เสียง) คันธารมณ์ (กลิ่น) รสารมณ์ (รส) โผฏฐัพพารมณ์ (สัมผัส) และธรรมารมณ์ (อารมณ์ ที่ปรากฏทางใจ, มโนสัมผัส)”

รูปารมณ์

๒๙๓. ตตฺถ ภูเต อุปาทาย วณฺโณ จตุสมุฏฺฐิโต
สนิทสฺสนปฏิโฆ รูปารมฺมณสญฺญิโต.

“ในอารมณ์เหล่านั้นสีอาศัยมหาภูตรูปแล้วเกิดจากปัจจัย ๔ [กรรม จิตอุตุและ อาหาร] ประกอบด้วยการเห็นและกระทบ มีชื่อว่า รูปารมณ์”