ลกฺขณา อาโปธาตุ,อุปพฺรูหนรสา, สงฺคหปจฺจุปฏฺฐานา. อุณฺหตฺตลกฺขณา เตโชธาตุ,ป ริปาจน-รสา, มทฺทวานุปฺปทานปจฺจุปฏฺฐานา. วิตฺถมฺภนลกฺขณา วาโยธาตุ,ส มุทีรณรสา, อภินีหาร-ปจฺจุปฏฺฐานา. เอเกกาย เจตฺถ เสสภูตตฺตยปทฏฺฐานาติเวทิตพฺพา.
“ปฐวีธาตุ มีลักษณะแข็ง มีหน้าที่ทรง[สหชาตธรรม]ไว้ มีการรับไว้เป็นเครื่องปรากฏ อาโปธาตุ มีลักษณะไหล มีหน้าที่เพิ่มพูน มีการรวบรวมเป็นเครื่องปรากฏ เตโชธาตุ มีลักษณะร้อน มีหน้าที่ทำให้สุกงอม มีการทำให้อ่อนนุ่มเป็นเครื่องปรากฏ วาโยธาตุ มีลักษณะตึง มีหน้าที่เคลื่อนไหว มีการผลักดันเป็นเครื่องปรากฏ อนึ่ง มหาภูตรูปหนึ่งๆ ในมหาภูตรูปเหล่านี้ มีมหาภูตรูป ๓ อื่นเป็นเหตุใกล้”
ความหมายของจักษุ
จกฺขตีติ จกฺขุ. รูปํ วิภาเวตีติ อตฺโถ.
“จักขุ คือ รูปแสดง หมายความว่า แสดงรูปให้ประจักษ์”
ประเภทของจักษุ
๖๓๕. ตตฺถ จกฺขุ ทฺวิธา วุตฺตํ ปญฺญามํสปฺปเภทโต
ตตฺถ ปญฺญามยํ จกฺขุ โหติ ปญฺจวิธํ ปน.
๖๓๖. พุทฺธธมฺมสมนฺเตหิ ญาณทิพฺเพหิ นามโต
ยถานุกฺกมโต เตสํ นานตฺตํ เม นิโพธถ.