วุตฺตํ เหตํ-
๖๕๖. “เยน จกฺขุปสาเทน รูปานิ มนุ ปสฺสติ
ปริตฺตํ สุขุมํ เอตํ อูกาสิรสมูปมนฺ”ติ.๑๔
“สมจริงดังคำกล่าวว่า ‘จักขุประสาทที่ทำให้สัตว์เห็นรูปทั้งหลายได้ มีขนาดเล็กละเอียด เป็นเช่นกับหัว เล็น’”
[ความจริงแล้วจักขุวิญญาณเป็นสภาพเห็นรูปไ ม่ใช่จักขุประสาท แต่จักขุวิญญาณเห็นรูปผ่าน จักขุประสาท จึงกล่าวว่าจักขุประสาททำให้สัตว์เห็นรูปได้ ในภาษาบาลีมีการใช้ภาษาอยู่ลักษณะหนึ่ง ที่ผู้พูดกล่าวถึงสถานที่ แต่เจตนาหมายถึงผู้ที่อยู่ในสถานที่นั้นเ ช่นส พฺโพ คาโม อาคโต ตามรูปคำแล้ว แปลว่า“ บ้านทั้งหมดมา” ตามปกติแล้วบ้านจะมาไม่ได้ ความหมายที่แท้จริงของประโยคนี้ก็คือ “ชาวบ้าน ทั้งหมดมา” ในภาษาไทยมีการใช้คำในลักษณะนี้เช่นกันตัวอย่างเช่น “ศาลตัดสิน” คำว่า ศาล เป็น สถานที่ จะเป็นผู้ตัดสินไม่ได้ ผู้ตัดสินที่แท้จริงคือผู้พิพากษาซึ่งเป็นผู้อยู่ที่ศาล การใช้คำในลักษณะนี้เรียกว่า ฐานูปจาระ คือ ความหมายแฝงที่ได้จากคำแสดงสถานที่ กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ สำนวนที่กล่าวถึงที่ตั้งแ ต่มุ่งให้หมายถึงสิ่งที่อาศัยซึ่งในที่นี้เป็นการกล่าวถึงที่ตั้ง คือจักขุประสาท แต่เจตนาหมายถึงสิ่งที่อาศัยคือจักขุวิญญาณ]
๖๕๗. โสตาทีสุ จ เอเสว นโย เญยฺโย วิภาวินา
วิเสสมตฺตเมเวตฺถ ปวกฺขามิ อิโต ปรํ.
“บัณฑิตพึงทราบนัยเดียวกันนี้ในโสตประสาทเป็นต้นต่อแต่นี้ไป ข้าพเจ้าจักกล่าว เรื่องที่ต่างกันในโสตประสาทเป็นต้นเหล่านี้”
โสตประสาท
สุณาตีติ โสตํ. ตํ ตนุตมฺพโลมาจิเต องฺคุลิเวธกสณฺฐาเน ปเทเส วุตฺตปฺปการาหิ ธาตูหิ กตูปการํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ อายุนา ปริปาลิยมานํ โสตวิญฺญาณาทีนํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ.
“โสตะ คือ รูปได้ยิน