“ส่วนในนิเทศแห่งวจีวิญญัติ อาการเฉพาะของปฐวีธาตุที่เกิดจากจิตซึ่งเป็นเหตุในการกระทบกันของรูปที่เกิดจาก กรรม [สายเสียงในกล่องเสียง] ชื่อว่าว จีวิญญัติ วจีวิญญัติที่เป็นไปร่วมกับเสียงนั้นเอง พระศาสดาผู้ประดุจนิศากรส่องศากยวงศ์ทรง แสดงว่าว จีทวาร”
[เสียงที่เกิดจากจิตไม่สามารถได้ยินได้ เมื่อปฐวีธาตุที่เกิดจากจิตกระทบกับปฐวีธาตุที่เกิดจาก สมุฏฐานที่เหลือ ๓ จึงจะได้ยินเสียง]
๖๘๕. สทฺโท น จิตฺตโช อตฺถิ วินา วิญฺญตฺติฆฏฺฏนํ
ธาตุสงฺฆฏฺฏเนเนว สห สทฺโท หิ ชายติ.
“เสียงที่เกิดจากจิตย่อมไม่มีโดยปราศจากการกระทบกันแห่งปฐวีธาตุที่มีวิญญัติเป็น เหตุเพราะเสียงย่อมเกิดพร้อมกับการกระทบกันแห่งปฐวีธาตุโดยแท้”
๖๘๖. สา วิญฺญาปนโต เจว สยํ วิญฺเญยฺยโตปิ จ
วิญฺญตฺตีติ สิยา ตสฺสส มฺภโว การกทฺวเย.
“วิญญัตินั้นได้ชื่อว่าวิญญัติเพราะทำให้รู้[ความประสงค์]ด้วยตนเอง และเป็นที่ รับรู้[ของผู้อื่น] ความเป็นไปแห่งศัพท์ว่า วิญฺญตฺติ นั้นพึงมีได้ในสาธนะทั้งสอง [เหตุกัตตุสาธนะ และกรรมสาธนะ]”
[คำว่า วิญฺญตฺติ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- รูปทำให้รู้ความประสงค์ = วิญฺญาปยตีติ วิญฺญตฺติ (เหตุกัตตุสาธนะ)
- รูปซึ่งเป็นที่รับรู้ของผู้อื่น = วิญฺญายตีติ วิญฺญตฺติ (กรรมสาธนะ)]
๖๘๗. น วิญฺญตฺติทฺวยํ อฏฺฐรูปานิ วิย จิตฺตชํ
จิตฺตชานํ วิการตฺตา จิตฺตชนฺติ ปวุจฺจติ.
“วิญญัตติรูปทั้งสองมิใช่รูปที่เกิดจากจิตเหมือน[อวินิพโภค]รูป๘[ ที่เกิดร่วมกันใน