มีความดับไปแห่งกิริยามโนธาตุ(ปัญจทวาราวัชชนจิต) ที่มีรูปเป็นอารมณ์เป็นเหตุ ใกล้ เช่นเดียวกันนี้ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ และกายวิญญาณ มี สภาพรู้เสียงเป็นต้นที่อาศัยโสตประสาทเป็นต้น มีหน้าที่ได้ยินเสียงเป็นต้นเท่านั้น มีความเป็นเฉพาะหน้าต่อเสียงเป็นต้นเป็นเครื่องปรากฏ มีความดับไปแห่งกิริยามโนธาตุที่มีเสียงเป็นต้นเป็นอารมณ์เป็นเหตุใกล้ สัมปฏิจฉนจิตที่เป็นมโนธาตุมีสภาพรู้รูปเป็นต้นในลำดับต่อจากจักขุวิญญาณจิต เป็นต้น มีหน้าที่รับอารมณ์ ๕ มีรูปเป็นต้น มีความเป็นอย่างนั้นเป็นเครื่องปรากฏ [คือ การรับอารมณ์ ๕ มีรูปเป็นต้น] มีความดับไปแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้นเป็นเหตุใกล้”
[คำว่า จกฺขุวิญฺญาณ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- จิตที่เป็นไปทางจักขุประสาท = จกฺขุโต ปวตฺตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ (มัชเฌโลปี-ตติยาตัปปุริสสมาส)
- จิตที่อาศัยจักขุประสาท = จกฺขุมฺหิ สนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ (มัชเฌโลปี-สัตตมีตัปปุริสสมาส) แม้คำว่า โสตวิญฺญาณ เป็นต้นก็มีนัยเดียวกันนี้]
เสสา ปน เทฺว อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย ฉฬารมฺมณวิชานนลกฺขณา, สนฺตีรณาทิ-รสา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, หทยวตฺถุปทฏฺฐานาติเวทิตพฺพา. ตตฺถ ปฐมา เอกนฺตมิฏฺฐา-รมฺมเณปวตฺติสพฺภาวโต โสมนสฺสยุตฺตาว หุตฺวา ปญฺจทฺวาเร สนฺตีรณกิจฺจํ สาธยมานา ปญฺจสุ ทฺวาเรสุฐตฺวา วิปจฺจติ.ฉ สุปน ทฺวาเรสุพลวารมฺมเณ ตทารมฺมณํ หุตฺวา วิปจฺจติ.ทุติยา ปน อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณ ปวตฺติสพฺภาวโต อุเปกฺขาสหคตา หุตฺวา สนฺตีรณตทารมฺมณปฏิ-สนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนโต ปญฺจสุฐาเนสุวิปจฺจติ.ก ถํ.ม นุสฺสโลเก ตาว ชจฺจนฺธชจฺจพธิร-ชจฺจชฬชจฺจุมฺมตฺตกปณฺฑกอุภโตพฺยญฺชนนปํุสกาทีนํ ปฏิสนฺธิคฺคหณกาเล ปฏิสนฺธิ หุตฺวา