พระนิพพานไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง
อปิจ กิเลสกฺขโย นาม สปฺปุริเสหิ กรียติ. ยถานุรูปาย ปฏิปตฺติยา อุปฺปาทียตีติ อตฺโถ. นิพฺพานํ ปน น เกนจิ กรียติ น อุปฺปาทียติ. ตสฺมา นิพฺพานมมตมสงฺขตํ. ตมกตํ ชานาตีติอริยสาวโก “อกตญฺญู”ติปวุจฺจติ. วุตฺตญฺเจตํ-
๗๗๑. “อสฺสทฺโธ อกตญฺญู จส นฺธิจฺเฉโท จ โย นโร
หตาวกาโส วนฺตาโส ส เว อุตฺตมโปริโส”ติ.๓๐
“อนึ่ง ธรรมดาว่าความสิ้นไปแห่งกิเลส สัตบุรุษทั้งหลายย่อมกระทำ คือย่อมทำ ให้เกิดขึ้นด้วยการปฏิบัติตามสมควร[แก่วิสุทธิทั้ง ๗] แต่พระนิพพานไม่ถูกกระทำ ทำให้ เกิดขึ้นไม่ได้ด้วยปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่ง ดังนั้น พระนิพพานจึงชื่อว่า อมตะ (ไม่ตาย) อสังขตะ (ไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง) พระอริยสาวกย่อมรู้ว่าพระนิพพานนั้นไม่ถูกปัจจัยกระทำ จึง เรียกว่า อกตัญญู(ผู้รู้พระนิพพานที่ไม่ถูกปัจจัยกระทำ) สมจริงดังพระพุทธวจนะว่า
‘ผู้ไม่เชื่อง่ายตามคำของคนอื่น รู้แจ้งพระนิพพานที่ไม่ถูกปัจจัยกระทำ หมดการ เวียนว่ายตายเกิด หมดโอกาสที่จะเกิดใหม่ และหมดกิเลสที่ทำให้หวัง บุคคลนั้นเรียกว่าผู้ ประเสริฐ’”
พระนิพพานเป็นสภาพหลุดพ้น
อปิจ“ นิสฺสรณนฺ”ติภควตา วุตฺตตฺตา จ. “นิสฺสรณนฺ”ติหินิพฺพานสฺเสตํ นามํ. ยถาห
“ตโย โขเม ภิกฺขเว ธมฺมา ทุปฺปฏิวิชฺฌา. กตเม ตโย ธมฺมา ทุปฺปฏิวิชฺฌา. ติสฺโส นิสฺสรณ-ธาตุโย. กามานเมตํ นิสฺสรณํ, ยทิทํ เนกฺขมฺมํ. รูปานเมตํ นิสฺสรณํ, ยทิทํ อรูปํ. ยํ โข ปน กิญฺจิ ภูตํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ, นิโรโธ ตสฺส นิสฺสรณนฺ”ติ ๓๑ หิ วุตฺตํ. เอวํ วุตฺตสฺส ตสฺส นิพฺพานสฺส อภาวปตฺติโทสโต ปฐมชฺฌานากาสานญฺจายตนานมฺปิ อภาโว ภเวยฺย. ตสฺมา อยุตฺตํ อกฺขยสฺสนิพฺพานสฺส ขยโทสาปชฺชนนฺติ.นตุขโย นิพฺพานํ.
“อีกนัยหนึ่ง [พระนิพพานมีจริงโดยแท้] เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่านิสสรณะ (สภาพหลุดพ้น) ความจริงคำว่า นิสสรณะ นี้เป็นชื่อของพระนิพพาน สมจริงดังพระพุทธ-