อรรถบัญญัติ
ตตฺถ สงฺขายตีติ สงฺขา. กถียตีติ อตฺโถ. กินฺติกถียติ. “อหนฺ”ติ “มมนฺ”ติ “ปโร”ติ
“ปรสฺสา”ติ “มญฺโจ”ติ “ปีฐนฺ”ติ อเนเกหิอากาเรหิ กถียตีติ สงฺขา. สมญฺญายตีติ สมญฺญา. ปญฺญาปียตีติ ปญฺญตฺติ. โวหรียตีติ โวหาโร. กินฺติ โวหรียติ. “อหนฺ”ติ “มมนฺ”ติ “ปโร”ติ
“ปรสฺสา”ติ “มญฺโจ”ติ “ปีฐนฺ”ติ. เอวํ ตาว ปญฺญเปตพฺพโต ปญฺญตฺตีติ วุตฺตา. “อหนฺ”ติ หิ รูปาทโย ธมฺเม อุปาทาย ปฏิจฺจ การณํ กตฺวา ยถา เต รูปาทโย ธมฺมา อุปฺปาทวยวนฺโต, น เอวํวิธา. เกวลํ โลกสงฺเกเตน สิทฺธา ยา อยํ “อหนฺ”ติ กถียติ เจว ปญฺญาปียติ จ, เอสา ปญฺญตฺตีติอตฺโถ.
“ในพากย์นั้น สังขา คือ สิ่งที่ถูกเรียก หมายถึง สิ่งที่ถูกกล่าว ถามว่า: ถูกเรียกอย่างไร ตอบว่า:ถูกเรียกด้วยอาการต่างๆ ว่า เรา ของเรา คนอื่น ของคนอื่นเ ตียง ตั่ง เป็นต้นข้อนี้ชื่อว่า สังขา สมัญญา คือ สิ่งที่ถูกหมายรู้ ปัญญัตติ คือ สิ่งที่ถูกสมมุติ โวหาร คือ สิ่งที่ถูกเรียกขาน ถามว่า: ถูกเรียกขานอย่างไร ตอบว่า:ถูกเรียกขานด้วยอาการต่างๆ ว่า เรา ของเรา คนอื่น ของคนอื่นเ ตียง ตั่งเ ป็นต้น โดยประการดังนี้ ข้าพเจ้ากล่าวไว้เป็นลำดับแรกว่าชื่อว่าบัญญัติเพราะพึงถูกให้รู้ ได้[ด้วยสัททบัญญัติ] ความโดยพิสดารว่าสิ่งที่ชาวโลกบัญญัติว่าเป็นเรา มีได้โดยอาศัยรูปธรรมเป็นต้น แต่ไม่มีความเกิดดับเหมือนรูปธรรมเป็นต้น เป็นเพียงเกิดจากการหมายรู้ทางโลกเท่านั้น ชาวโลกย่อมกล่าวและสื่อสารให้เข้้าใจกันว่าเป็นเรา สิ่งที่ถูกสื่อความหมายนี้ ชื่อว่าบัญญัติ”
นามบัญญัติ
อิทานิปญฺญาปนโต ปญฺญตฺตึ ปกาเสตุํ “นามํ นามกมฺมนฺ”ติอาทิมาห. ตตฺถ นามนฺติ