ปญฺญตฺติปน ทิสากาสกาลนิมิตฺตาภาวนิโรธาทิเภทา.
“อุปาทาบัญญัติ จำแนกเป็น ๒ อย่างโดยความเป็นสมูหบัญญัติและอสมูหบัญญัติ
- ส มูหบัญญัติคือบัญญัติกล่าวถึงความเป็นกลุ่มโดยถือเอาชื่อของธรรม อย่างหนึ่งหรือธรรมหลายอย่างในรูปธรรมและนามธรรม เช่น หมี สุนัขป่า หม้อ ผ้า เป็นต้น บัญญัตินี้ชื่อว่าส มูหบัญญัติ[คำว่า ปฐวีอาศัยความเป็นกลุ่มของสสัมภารปฐวีอย่างเดียว ส่วนคำว่าห ม้อผ้าเ ป็นต้นอาศัยความเป็นกลุ่มของบัญญัติที่รวมกันเป็นหม้อและผ้า]
- อสมูหบัญญัติ จำแนกเป็นทิศาบัญญัติ(บัญญัติอาศัยทิศ) อากาสบัญญัติ (บัญญัติ อาศัยช่องว่าง) กาลบัญญัติ (บัญญัติอาศัยกาล) นิมิตบัญญัติ (บัญญัติอาศัยเหตุ) อภาวบัญญัติ (บัญญัติอาศัยสิ่งที่ไม่มี) และนิโรธบัญญัติ(บัญญัติอาศัยความดับ) เป็นต้น”
[ทิศาบัญญัติ เช่น ทิศตะวันออก เป็นต้น อากาสบัญญัติเช่น หลุม ถ้ำ เป็นต้น กาลบัญญัติ เช่น เช้า เย็น เป็นต้น นิมิตบัญญัติ เช่น กสิณนิมิต เป็นต้น อภาวบัญญัติ เช่น นัตถิภาวบัญญัติที่เป็นอารมณ์ของอากิญจัญญายตนฌาน เป็นต้น นิโรธบัญญัติ เช่น นิโรธบัญญัติที่บัญญัติโดยอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน เป็นต้น]
อุปาทาบัญญัติ (อีกนัยหนึ่ง)
ยทา ปน สา วิชฺชมานํ ปรมตฺถํ โชตยติ, ตทา “วิชฺชมานปญฺญตฺตี”ติปวุจฺจติ. ยทา อวิชฺชมานํ สมูหาสมูหเภทํ นามมตฺตํ โชตยติ, ตทา “อวิชฺชมานปญฺญตฺตี”ติปวุจฺจติ.ทุวิธาปิ ปเนสา โสตทฺวารชวนานนฺตรํ คหิตปุพฺพสงฺเกตมโนทฺวารชวนวิญฺญาเณน วิญฺญายติ. ยาย คหิตปุพฺพสงฺเกเตน มโนทฺวารชวนวิญฺญาเณน ปญฺญาปียติ.ยํ สนฺธาย “วิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ, วิชฺช-มาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ,อ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺตี”ติฉกฺกนโย วุตฺโต. ตตฺถ ปรมตฺถโต วิชฺชมานานํ รูปาทีนํ ปญฺญาปนา วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ตถา อวิชฺชมานานมิตฺถิปุริสาทีนํ ปญฺญาปนา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ฐเปตฺวา ปน วจนตฺถํ เกนจิ อากาเรน อนุปลพฺภมานานํ