สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ
๙๑๑. นานาวิสยลุทฺธสฺส กามจฺฉนฺทวสา ปน
อิโต จิโต ภมนฺตสฺส วเน มกฺกฏโก วิย.
๙๑๒. เอกสฺมึ วิสเยเยว สมาธาเนว เจตโส
“สมาธิ กามจฺฉนฺทสฺสป ฏิปกฺโข”ติ วุจฺจติ.
“ท่านกล่าวไว้[ในคัมภีร์เปฏโกปเทศ]ว่า สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ เพราะเป็น การดำรงจิตที่ลุ่มหลงในอารมณ์ต่างๆ ด้วยอำนาจของกามฉันทะไว้ในอารมณ์เดียว เหมือนลิง ที่วิ่งไปข้างโน้นข้างนี้ในป่า”
[ในอรรถกถาพระวินัยกล่าวถึงองค์ฌานว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ กล่าวคือ
๑. สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ
๒. ปีติเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท
๓. วิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะ
๔. สุขเป็นปฏิปักษ์ต่ออุทธัจจกุกกุจจะ
๕. วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา
พระอรรถกถาจารย์อ้างสาธกจากคัมภีร์เปฏโกปเทศว่า
ตถา หิ“สมาธิกามจฺฉนฺทสฺสป ฏิปกฺโข, ปีติพฺยาปาทสฺส, วิตกฺโก ถินมิทฺธสฺส, สุขํ อุทฺธจฺจ-กุกฺกุจฺจสฺส, วิจาโร วิจิกิจฺฉายา”ติ เปฏเก วุตฺตํ.๕๓
“โดยแท้จริงแล้ว ในคัมภีร์เปฏโกปเทศกล่าวว่า ‘สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ ปีติ ต่อพยาบาท วิตกต่อถีนมิทธะ สุขต่ออุทธัจจกุกกุจจะ และวิจารต่อวิจิกิจฉา’” อย่างไรก็ตาม ข้อความข้างต้นไม่พบในคัมภีร์เปฏโกปเทศทุกฉบับในปัจจุบัน]
ปีติเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท
๙๑๓. ปาโมชฺชภาวโต เจว สีตลตฺตสภาวโต
“พฺยาปาทสฺส ตโต ปีติ ปฏิปกฺขา”ติ ภาสิตา. “ท่านกล่าวว่าปีติเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท เพราะมีสภาพปราโมทย์และสงบเย็น”