ฌานที่เจริญขึ้น
๙๓๐. อตกฺกสหิตา สญฺญา มนกฺการา จรนฺติ เจ
อปฺปมตฺตสฺส ตํ ฌานํ วิเสสภาคิยํ สิยา.
“ถ้าสัญญาและมนสิการที่ไม่ประกอบด้วยวิตก ย่อมเป็นไปแก่นักปฏิบัติผู้ไม่ประมาท อยู่ ฌานนั้นพึงเจริญขึ้น”
ฌานที่เป็นเหตุให้บรรลุธรรม
๙๓๑. นิพฺพิทาสํยุตา สญฺญา มนกฺการา จรนฺติ เจ
นิพฺเพธภาคิยํ ฌานํ โหตีติ ปริทีปิตํ.
“ถ้าสัญญาและมนสิการเป็นไปร่วมกับวิปัสสนา ฌานนั้นย่อมเป็นเหตุให้บรรลุธรรม”
[ฌานมี ๔ ประเภท คือ
๑. หานภาคิยฌาน ฌานที่ถึงความเสื่อม
๒. ฐิติภาคิยฌาน ฌานที่ถึงความตั้งอยู่
๓. วิเสสภาคิยฌาน ฌานที่ถึงความเจริญ
๔. นิพเพธภาคิยฌาน ฌานที่เป็นเหตุให้บรรลุธรรมคือมรรค ผล และนิพพาน๕๕ ]
การบรรลุทุติยฌาน
๙๓๒. ตสฺมา ปญฺจสุ เอเตสุ สุจิณฺณวสินา ปน
ปฐมา ปคุณโต ฌานา วุฏฺฐาย วิธินา ตโต.
๙๓๓. ยสฺมา อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนากุสลาริกา
ถูลตฺตา ตกฺกจารานํ ตโตยํ องฺคทุพฺพลา.
๙๓๔. อิติ อาทีนวํ ทิสฺวา ปฐเม ปน โยคินา
ทุติยํ สนฺตโต ฌานํ จินฺตยิตฺวาน ธีมตา.
๙๓๕. นิกนฺตึ ปริยาทาย ฌานสฺมึ ปฐเม ปุน
ทุติยาธิคมตฺถาย กาตพฺโพ ภาวนกฺกโม.