ตานิ กุสลวิปากาเหตุกจิตฺตานิ กุสลกมฺมปจฺจยานิ, อิมานิ อกุสลกมฺมปจฺจยานิ. อยมิเมสํ เตสญฺจ วิเสโส.
“เมื่อกรรมถูกสั่งสมไว้โดยอกุศลจิต ๑๑ ดวง [เว้นอุทธัจจสัมปยุตตจิต] มโนวิญญาณ-ธาตุที่ไม่มีเหตุเกิดร่วมกับอุเบกขา [อุเบกขาสันตีรณจิต] ย่อมรับเอาอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง ในกรรม กรรมนิมิตห รือคตินิมิตใ ห้ผลเป็นปฏิสนธิในอบายภูมิ๔เ มื่อปฏิสนธิจิตดับไปแล้ว ย่อมเป็นภวังค์ตลอดชีวิตตั้งแต่จิตดวงที่ ๒[ ต่อจากปฏิสนธิ]เ ป็นสันตีรณะในปัญจวิญญาณวิถี ที่มีอารมณ์เป็นอนิฏฐมัชฌัตตารมณ์ เป็นตทารมณ์ทางทวาร ๖ ในอารมณ์ที่ปรากฏชัดมาก และเป็นจุติในมรณกาล จิตดังกล่าวย่อมให้ผลในฐานะ ๕ อย่างนี้ อเหตุกกุศลวิปากจิตมีกุศลกรรมเป็นปัจจัยอย่างเดียว อกุศลวิปากจิตมีอกุศลกรรม เป็นปัจจัยข้อนี้เป็นความต่างกันของจิตเหล่านั้น”
๕๔. อนิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺต- โคจเร วตฺตเร อิเม
สุขาทิตฺตยยุตฺตา เต ทุกฺขุเปกฺขายุตา อิเม.
“อกุศลวิปากจิตย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่เป็น[อติ]อนิฏฐะ (ไม่ดียิ่ง) และอนิฏฐมัชฌัตตะ (ไม่ดีธรรมดา) อเหตุกกุศลวิปากจิตประกอบกับโสมนัสหรืออุเบกขา อกุศลวิปากจิตประกอบกับทุกข์หรืออุเบกขา”
เอวํ กามาวจรกุสลวิปากสเหตุกมฏฺฐวิธํ, อเหตุกมฏฺฐวิธํ, ฌานงฺคโยคเภทโต รูปา-วจรวิปากํ ปญฺจวิธํ, อารมฺมณเภทโต อรูปาวจรวิปากํ จตุพฺพิธํ,ม คฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตผลเภทโต โลกุตฺตรวิปากํ จตุพฺพิธํ,จ กฺขุวิญฺญาณาทิเภทโต อกุสลวิปากํ สตฺตวิธนฺติฉตฺตึสวิธํ วิปากจิตฺตํ เวทิตพฺพํ.
“โดยประการดังนี้ โปรดทราบวิปากจิต ๓๖ ดวง คือ สเหตุกกามาวจรวิปากจิต๘ ดวง, อเหตุกกุศลวิปากจิต ๘ ดวง, รูปาวจรวิปากจิต ๕ ดวง โดยประเภทแห่งการประกอบ กับองค์ฌาน, อรูปาวจรวิปากจิต ๔ ดวง โดยจำแนกตามอารมณ์, โลกุตตรวิปากจิต ๔ ดวง โดยจำแนกตามผลของจิตที่ประกอบกับมรรค และอกุศลวิปากจิต ๗ ดวง โดยจำแนกตาม กิจมีจักขุวิญญาณเป็นต้น”