คาถาสรุปวิปากจิต
๕๕. เอวํ ฉตฺตึสธา ปากํ ปากสาสนปูชิโต
สวิปากาวิปาเกสุ กุสโล สุคโตพฺรวิ.
“พระสุคตผู้ฉลาดในจิตที่มีวิบาก[กุศลจิต อกุศลจิต] และในจิตที่ไม่มีวิบาก [วิปากจิต และกิริยาจิต] ผู้อันพระขีณาสพที่ปฏิบัติตามคำสอนบูชาแล้ว ตรัสวิปากจิต ๓๖ ดวงอย่างนี้”
กิริยาจิต
กิริยาพฺยากตจิตฺตํ ปน อวิปากโต เอกวิธํ,ป ริตฺตมหคฺคตโต ทุวิธํ, กามาวจรรูปาวจร-อรูปาวจรภูมิเภทโต ติวิธํ.
“ส่วนอัพยากตจิตที่เป็นกิริยา มี ๑ อย่าง คือ จิตที่ไม่มีวิบาก มี ๒ อย่าง คือ กามาวจรกิริยาจิต และมหัคคตกิริยาจิต มี๓อ ย่าง โดยจำแนกตามภูมิคือ กามาวจรกิริยาจิตรูปาวจรกิริยาจิต และอรูปา-วจรกิริยาจิต”
กามาวจรกิริยาจิต
ตตฺถ กามาวจรํ ทุวิธํ สเหตุกมเหตุกนฺติ.ต ตฺถ สเหตุกํ เอกวิธํ อรหโต เอว อุปฺ-ปชฺชนโต. โสมนสฺสุเปกฺขาญาณปฺปโยคเภทโต กามาวจรกุสลํ วิยอ ฏฺฐวิธํ โหติ. เสยฺยถิทํ. โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ, สสงฺขาริกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ, สสงฺขาริกํ,อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ, สสงฺขาริกํ,อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ, สสงฺขาริกนฺติอิมานิอฏฺฐ สเหตุกกิริยจิตฺตานิ. เอตานิปน ยถา-นุรูปํ ทานาทิวเสน ขีณาสวานํเยว ปวตฺตนฺติ. เอวํ สเหตุกกิริยจิตฺตานิเวทิตพฺพานิ.
“ในบรรดากิริยาจิตเหล่านั้น กามาวจรกิริยาจิตมี ๒ อย่าง คือ สเหตุกกิริยาจิต และอเหตุกกิริยาจิต สเหตุกกิริยาจิตมี ๑ อย่าง เพราะเกิดแก่พระอรหันต์เท่านั้น มี๘อ ย่าง โดยจำแนกตามโสมนัสอุเบกขา ปัญญา และสังขาร เหมือนกามาวจร-