“ถามว่า: รูปวิเคราะห์ (คำจำกัดความ) ของจิตนั้น คืออะไร ตอบว่า:ชื่อว่า จิต เพราะรู้[อารมณ์] โดยหมายถึงจิตทั้งหมด อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า จิต เพราะเป็นสภาพสั่งสมกระแสของตน”
๙. วิจิตฺตกรณา จิตฺตํ อตฺตโน จิตฺตตาย วา
ปญฺญตฺติยมฺปิ วิญฺญาเณ วิจิตฺเต จิตฺตกมฺมเก
จิตฺตสมฺมุติ ทฏฺฐพฺพา วิญฺญาเณ อิธ วิญฺญุนา.
“อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า จิต เพราะกระทำความวิจิตร[แก่เหล่าสัตว์] อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าจิต เพราะเป็นสภาพวิจิตร[ด้วยชาติ ภูมิ และสัมปโยคนัย เป็นต้น] จิตฺตศัพท์ย่อมปรากฏในอรรถว่าบัญญัติ[เช่นชื่อคนว่าจิตตะ] วิญญาณ วิจิตร และจิตรกรรม พึงทราบการเรียกว่า จิตฺต ในที่นี้ ในอรรถว่า วิญญาณ (สภาวะรู้อารมณ์)”
[คำว่า จิตฺต มีความหมาย ๔ ประการ คือ
- สภาวะรู้อารมณ์ หมายถึง จิต ๘๙ ดวง = จินฺเตตีติ จิตฺตํ (จินฺต ธาตุ + ต ปัจจัย)
- สภาวะสั่งสมกระแสของตน หมายถึง โลกิยชวนจิต ๔๗ ดวงที่เป็นอาเสวนปัจจัยได้ = อตฺตสนฺตานํ จิโนตีติจิตฺตํ (จิ ธาตุ + ต ปัจจัย)
- สภาวะกระทำความวิจิตรแก่เหล่าสัตว์ หมายถึงจิต๓ ๒ด ว งคือ มโนทวาราวัชชน-จิต ๑ กามาวจรชวนจิต๒ ๙อ ภิญญาจิต๒ที่ก่อให้เกิดกายวิญญัติ=จิตฺตํ กโรตีติจิตฺตํ (เมื่อควร กล่าวว่า จิตฺตกรณ ลบ กรณ ศัพท์ท้าย)
- สภาวะวิจิตร หมายถึงจิต ๘๙ ดวง ตามนัยนี้เป็นอนิปผันนปาฏิปทิกะ คือ บทนาม ที่แยกรากศัพท์และวิเคราะห์ตามหลักภาษาไม่ได้]
ประเภทของจิต
ตํ ปน สารมฺมณโต เอกวิธํ,ส วิปากาวิปากโต ทุวิธํ.ต ตฺถส วิปากํ นาม กุสลากุสลํ, อวิปากํ อพฺยากตํ.กุสลากุสลาพฺยากตชาติเภทโต ติวิธํ.
“จิตนั้นมีประเภทเดียว โดยความเป็นสภาวะรู้อารมณ์