ชนานํ. อิมานิ จ ขีณาสวานํ ภาวนาการวสปฺปวตฺตานิ, ตานิ ปน เสขปุถุชฺชนานํ ภาวนา-ปุญฺญวสปฺปวตฺตานีติอยเมว อิเมสํ เตสญฺจวิเสโส.
“บัดนี้ ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงอรูปาวจรกิริยาจิต กิริยาจิตที่ประกอบกับอากาสานัญจายตนสัญญา ดวงหนึ่ง กิริยาจิตที่ประกอบกับวิญญาณัญจายตนสัญญา ดวงหนึ่ง กิริยาจิตที่ประกอบกับอากิญจัญญายตนสัญญา ดวงหนึ่ง กิริยาจิตที่ประกอบกับเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ดวงหนึ่ง จิต ๔ ดวงนี้ ชื่อว่า อรูปาวจรกิริยาจิต รูปาวจรกิริยาจิตและอรูปาวจรกิริยาจิตเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นเหมือนกับกุศลจิตในภูมิ ของตนๆ โดยแท้ แต่กิริยาจิตเหล่านี้ล้วนเกิดขึ้นแก่พระขีณาสพเท่านั้นส่วนกุศลจิตย่อมเกิด ขึ้นแก่พระเสกขะและปุถุชน กิริยาจิตเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นจากการอบรมจิตของพระขีณาสพ ส่วน กุศลจิตดังกล่าวย่อมเกิดขึ้นจากการภาวนากุศลของพระเสกขะและปุถุชน ข้อนี้เป็นความ ต่างกันของกิริยาจิตกับกุศลจิตข้างต้น”
๕๘. ยา ปุถุชฺชนกาลสฺมึ อภินิพฺพตฺติตา ปน
รูปารูปสมาปตฺติ สา ขีณาสวภิกฺขุโน.
๕๙. ยาว ขีณาสโว ภิกฺขุ น สมาปชฺชเตว นํ
ตาว ตา กุสลา เอว สมาปนฺนา สเจ กฺริยา.
“รูปฌานสมาบัติและอรูปฌานสมาบัติเหล่าใดอันพระขีณาสพยังให้เกิดขึ้นแล้วเมื่อ เป็นปุถุชน สมาบัติเหล่านั้นยังเป็นกุศลตราบเท่าที่พระขีณาสพยังไม่เข้าสมาบัติถ้าท่านเข้า แล้วก็เป็นกิริยา”
เอวํ โสมนสฺสาทิเภทโต กามาวจรสเหตุกกิริยจิตฺตมฏฺฐวิธํ, มโนธาตุมโนวิญฺญาณ-ธาตุทฺวยเภทโต อเหตุกํ ติวิธํ, ฌานงฺคโยคเภทโต รูปาวจรํ ปญฺจวิธํ, อารมฺมณเภทโต อรูปา-วจรํ จตุพฺพิธํ. เอวํ ภูมิวเสน วีสติวิธํ กิริยจิตฺตํ เวทิตพฺพนฺติ.
“สเหตุกกามาวจรกิริยาจิตมี ๘ ดวง โดยจำแนกตามโสมนัสเวทนา เป็นต้น