อเหตุกกิริยาจิตมี ๓ ดวง โดยจำแนกเป็นมโนธาตุ ๑ มโนวิญญาณธาตุ ๒ รูปาวจรกิริยาจิตมี ๕ ดวง โดยประเภทแห่งการประกอบกับองค์ฌาน อรูปาวจรกิริยาจิตมี ๔ ดวง โดยจำแนกตามอารมณ์อย่างนี้ โดยประการดังนี้ โปรดทราบกิริยาจิต ๒๐ ดวง โดยเนื่องด้วยภูมิ”
คาถาสรุปกิริยาจิต
๖๐. เอกาทสวิธํ กาเม รูเป ปญฺจ อรูปิสุ
จตฺตารีติ จ สพฺพานิ กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.
“กิริยาจิตทั้งหมดมี๒๐ ดวง คือกิริยาจิตในกามภูมิ๑๑ ดวง ในรูปภูมิมี๕ ดวง ส่วนในอรูปภูมิมี ๔ ดวง”
เหตุที่ไม่มีโลกุตตรกิริยาจิต
๖๑. โลกุตฺตรกฺริยจิตฺตํ ปน กสฺมา น วิชฺชติ
เอกจิตฺตกฺขณตฺตา หิ มคฺคสฺสาติ น วิชฺชติ.
“ถามว่า : เหตุใดโลกุตตรกิิริยาจิตจึงไม่มี ตอบว่า : เพราะมรรคจิตมีขณะจิตเดียว จึงไม่มีโลกุตตรกิริยาจิต”
คำสรุปกิริยาจิตและจิตที่มิใช่กิริยาจิต
๖๒. กฺริยากฺริยาปตฺติวิภาคเทสโก
กฺริยากฺริยํ จิตฺตมโวจ ยํํ ชิโน
หิตาหิตานํ สกฺริยากฺริยารโต กฺริยากฺริยํ ตนฺตุ มยา สมีริตํ.
“พระชินเจ้าผู้ทรงแสดงจำแนกอาบัติที่เป็นกิริยาและอกิริยา ทรงรื่นรมย์ในการ บำเพ็ญประโยชน์และไม่ทำสิ่งที่มิใช่ประโยชน์ ได้ตรัสกิริยาจิตและจิตที่มิใช่กิริยาจิตไว้ ข้าพเจ้า ได้กล่าวกิริยาจิตและจิตที่มิใช่กิริยาจิตนั้นด้วยดีแล้ว”