มีความเป็นกลางเป็นเครื่องปรากฏ”
กิริยา กาโร. มนสฺมึ กาโร มนสิกาโร. ปุริมมนโต วิสทิสํ มนํ กโรตีติ จ มนสิกาโร.
“การะ คือ การกระทำ มนสิการ คือ การกระทำไว้ในใจ [ความใส่ใจ] อีกนัยหนึ่ง มนสิการ คือ สภาวะกระทำจิตให้ต่างจากจิตดวงก่อน”
[คำว่า มนสิการ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- การกระทำอารมณ์ไว้ในจิต = มนสฺมึ กาโร มนสิกาโร (สัตตมีตัปปุริสสมาส)
- สภาวะกระทำจิตให้ต่างจากจิตดวงก่อน = ปุริมมนโต วิสทิสํ มนํ กโรตีติ มนสิกาโร (กิตันตตัปปุริสสมาส)]
สฺวายํ อารมฺมณปฏิปาทโก วีถิปฏิปาทโก ชวนปฏิปาทโกติติปฺปกาโร. ตตฺถ อารมฺมณ-ปฏิปาทโก มนสฺมึ กาโร มนสิกาโร. โส สารณลกฺขโณ, สมฺปยุตฺตานํ อารมฺมเณ สญฺโญชนรโส, อารมฺมณาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐาโน อารมฺมณปทฏฺฐาโน, สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน อารมฺมปฏิ-ปาทกตฺเตน สมฺปยุตฺตานํ สารถี วิย ทฏฺฐพฺโพ. วีถิปฏิปาทโกติ ปญฺจทฺวาราวชฺชนสฺเสตํ อธิวจนํ. ชวนปฏิปาทโกติ มโนทฺวาราวชฺชนสฺเสตํ อธิวจนํ. น เต อิธ อธิปฺเปตา.
“มนสิการนั้นมี๓อ ย่าง คือ อารัมมณปฏิปาทกมนสิการ วิถีปฏิปาทกมนสิการและ ชวนปฏิปาทกมนสิการ อารัมมณปฏิปาทกมนสิการ คือ การกระทำไว้ในใจที่ยังอารมณ์ให้เป็นไป มนสิการ มีสภาพยังสัมปยุตตธรรมให้แล่นไป[สู่อารมณ์] มีหน้าที่ประกอบสัมปยุตตธรรมไว้ในอารมณ์ มีความเป็นเฉพาะหน้าต่ออารมณ์เป็นเครื่องปรากฏ มีอารมณ์เป็นเหตุใกล้ พึงทราบว่านับเข้าในสังขารขันธ์ ประดุจนายสารถี[ที่ชักม้าให้ไปสู่ทางที่ตนต้องการ ไปให้ตรง] เพราะยังสัมปยุตตธรรมให้เป็นไปสม่ำเสมอในอารมณ์