ความเป็นอรูปาวจรในเจตสิกเหล่านี้ เป็นความต่างกัน”
เจตสิกที่ประกอบในโลกุตตรจิต
โลกุตฺตรจิตฺตสมฺปยุตฺตา โลกุตฺตรา. เต ปน ปฐมชฺฌานิเก มคฺคจิตฺเต ปฐมรูปาวจร-จิตฺเต วุตฺตนเยน ทุติยชฺฌานิกาทิเภเทปิ มคฺคจิตฺเต ทุติยรูปาวจรจิตฺตาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. กรุณามุทิตานมภาโว จ นิยตวิรติภาโว จ โลกุตฺตรภาโว เจตฺถวิเสโส. เอวํ ตาว กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตเจตสิกา เวทิตพฺพา.
“โลกุตตรเจตสิก คือ เจตสิกที่ประกอบในโลกุตตรจิต โปรดทราบเจตสิกเหล่านั้นในปฐมฌานมรรคจิต ตามนัยที่กล่าวไว้ในรูปาวจรจิตดวง ที่ ๑ แม้ในทุติยฌานมรรคจิตเป็นต้น ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในรูปาวจรจิตดวงที่ ๒ เป็นต้น อนึ่ง ความไม่มีแห่งกรุณาและมุทิตา ความมีวิรตีเจตสิกแน่นอน [ประกอบได้แน่นอน และพร้อมกัน] และความพ้นไปจากโลก[ด้วยการบรรลุตามลำดับวิสุทธิ] เป็นความต่างกัน ในที่นี้ โดยประการดังนี้ โปรดทราบเจตสิกที่ประกอบในกุศลจิตก่อน”
[กรุณาและมุทิตารับเอาสัตวบัญญัติเป็นอารมณ์ โดยกรุณามีสภาพสงสารสัตว์ที่ได้รับความ ทุกข์ มุทิตามีสภาพยินดีต่อสัตว์ที่ได้รับความสุขส่วนโลกุตตรจิตรับเอาพระนิพพานซึ่งมีปรมัตถธรรม เป็นอารมณ์ ดังนั้นก รุณาและมุทิตาจึงไม่เกิดในโลกุตตรจิต เพราะมีอารมณ์ต่างกัน อนึ่ง โลกุตตรจิตย่อมเกิดขึ้นเมื่ออริยมรรคมีองค์ ๘บ ริบูรณ์เท่านั้น และวิรติเจตสิก๓ก็ นับเข้าในอริยมรรคมีองค์ ๘ ดังนั้น วิรติเจตสิก ๓ จึงประกอบร่วมกันเสมอในโลกุตตรจิต ในโลกุตตรจิตมีวิรตีเจตสิกประกอบร่วม ไม่มีอัปปมัญญา ดังนั้น ในโลกุตตรจิตดวงที่ ๑จึง มีเจตสิกประกอบร่วม ๓๖ ดวง คือ อัญญสมานเจตสิก ๑๓ โสภณเจตสิก ๒๓ (เว้นอัปปมัญญา ๒)]
เจตสิกที่ประกอบในอกุศลจิต
อกุสลา ปน เจตสิกา ภูมิโต เอกวิธา กามาวจราเยว, เตสุโลภมูลปฐมากุสลจิตฺต-