๔. ปทัฏฐาน คือ เหตุใกล้]
ตตฺถกุสลจิตฺตํ เอกวีสติวิธํ โหติ.ต ทิทํ ภูมิโต จตุพฺพิธํ โหติกามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกุตฺตรญฺเจติ.
“ในบรรดาจิตเหล่านั้นกุศลจิตมี๒๑ ดวง กุศลจิตนั้นมี๔อ ย่างโดยภูมิคือ กามา-วจรกุศลจิตรูปาวจรกุศลจิตอ รูปาวจรกุศลจิต และโลกุตตรกุศลจิต”
กามาวจรกุศลจิต
ตตฺถ กามาวจรกุสลจิตฺตํ ภูมิโต เอกวิธํ, สวตฺถุกาวตฺถุกเภทโต ทุวิธํ,หีนมชฺฌิมปณีต-เภทโต ติวิธํ, โสมนสฺสุเปกฺขาญาณปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ โหติ. เสยฺยถิทํ. โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ,อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ,อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติอิทํ อฏฺฐวิธมฺปิ กามาวจรกุสลจิตฺตํ นาม.
“ในกุศลจิตเหล่านั้น กามาวจรกุศลจิต มี ๑ อย่างโดยภูมิ มี๒อ ย่างโดยจำแนกเป็นจิตที่มีวัตถุ[เกิดในปัญจโวการภูมิ] และจิตที่ไม่มีวัตถุ[เกิด ในจตุโวการภูมิ] มี ๓ อย่างโดยจำแนกเป็นจิตทราม จิตปานกลาง และจิตประณีต มี ๘ อย่างโดยจำแนกตามโสมนัส อุเบกขา ปัญญา และสังขาร กามาวจรกุศลจิต ๘ ดวงนี้ คือ จิตที่เกิดร่วมกับโสมนัสเวทนา ประกอบกับปัญญา ไม่มีสังขาร ดวงหนึ่ง จิตที่เกิดร่วมกับโสมนัสเวทนา ประกอบกับปัญญา มีสังขาร ดวงหนึ่ง จิตที่เกิดร่วมกับโสมนัสเวทนา ไม่ประกอบกับปัญญา ไม่มีสังขาร ดวงหนึ่ง จิตที่เกิดร่วมกับโสมนัสเวทนา ไม่ประกอบกับปัญญา มีสังขาร ดวงหนึ่ง จิตที่เกิดร่วมกับอุเบกขาเวทนา ประกอบกับปัญญา ไม่มีสังขาร ดวงหนึ่ง จิตที่เกิดร่วมกับอุเบกขาเวทนา ประกอบกับปัญญา มีสังขาร ดวงหนึ่ง จิตที่เกิดร่วมกับอุเบกขาเวทนา ไม่ประกอบกับปัญญา ไม่มีสังขาร ดวงหนึ่ง