- ความประทุษร้าย = ทุสฺสนํ โทโส (ลง ณ ปัจจัยในภาวสาธนะ)]
โส จณฺฑิกฺกลกฺขโณ ปหตาสีวิโส วิย, วิสปฺปนรโส วิสนิปาโต วิย, อตฺตโน นิสฺสย-ทหนรโส วา ทาวคฺคิวิย, ทุสฺสนปจฺจุปฏฺฐาโน ลทฺโธกาโส วิย สปตฺโต, อาฆาตวตฺถุปทฏฺฐาโน. อวเสสา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการาว. อิติ อิเม สตฺตรส วา อฏฺฐารสา วา นวเมน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติเวทิตพฺพา. ยถา จ นวเมน, เอวํ ทสเมนาปิ. สสงฺขารตา ปเนตฺถถินมิทฺธสมฺภโว จ วิเสโส.
“โทสะ มีสภาพดุร้าย เหมือนอสรพิษถูกตี มีหน้าที่ดำเนินไปอย่างน่าตำหนิเหมือนการแผ่ซ่านไปของยาพิษห รือ มีหน้าที่เผาที่อาศัยของตน เหมือนไฟป่า มีความประทุษร้าย[กายและใจ]เป็นเครื่องปรากฏ เหมือนศัตรูที่ได้รับโอกาส มีอาฆาตวัตถุ (เหตุแห่งความผูกโกรธ ๑๐ ประการ) เป็นเหตุใกล้ ธรรมที่เหลือ ข้าพเจ้าได้กล่าวประเภทไว้แล้วในหนก่อน โดยประการดังนี้ เจตสิก ๑๗ ดวงหรือ ๑๘ ดวงนี้ย่อมถึงการประกอบในจิตดวงที่ ๙ [คือ ประกอบแน่นอน ๑๗ ดวง ไม่แน่นอน ๓ ดวง ดวงใดดวงหนึ่ง] อนึ่ง เจตสิกเหล่านี้ย่อมถึงการประกอบในจิตดวงที่ ๙ฉันใด ย่อมถึงการประกอบ ในจิตดวงที่ ๑๐ ฉันนั้น ความเป็นสสังขารและความเป็นถีนมิทธะ เป็นความต่างกันในจิตดวง ที่ ๑๐ นี้ [มีเจตสิกประกอบแน่นอน ๑๗ ดวง ไม่แน่นอน ๕ ดวง]”
[เจตสิก ๒๐ ดวงประกอบในโทสมูลจิตดวงที่ ๑คืออัญญสมานเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติ) โม-จตุกกะ ๔ โทจตุกกะ ๔ ในบรรดาเจตสิก ๒๐ ดวงเหล่านี้ อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ ประกอบใน บางคราวและไม่ประกอบพร้อมกันใ น จิตดวงนี้จึงมีนิยตโยคีเจตสิกประกอบได้ ๑๗ ดวง เมื่อประกอบ ร่วมกับอิสสาเป็นต้นดวงใดดวงหนึ่งก็มีเจตสิกประกอบได้ ๑๘ ดวง]
เจตสิกที่ประกอบในโมหมูลจิต
ทฺวีสุ ปน โมหมูเลสุ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺเตน เอกาทสเมน สมฺปยุตฺตา ตาว ผสฺโส