อัพยากตเจตสิกมี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นวิปากเจตสิกและกิริยาเจตสิก วิปากเจตสิกมี ๔ อย่าง โดยจำแนกตามภูมิเหมือนกุศลเจตสิก คือ กามาวจร-วิปากเจตสิก รูปาวจรวิปากเจตสิก อรูปาวจรวิปากเจตสิก และโลกุตตรวิปากเจตสิก กามาวจรวิปากเจตสิกมี๒อ ย่าง โดยจำแนกเป็นสเหตุกะ (มีเหตุ) และอเหตุกะ (ไม่มีเหตุ)”
เจตสิกที่ประกอบในกามาวจรวิปากจิต
ตตฺถ สเหตุกวิปากสมฺปยุตฺตา สเหตุกา. เต สเหตุกกามาวจรกุสลสมฺปยุตฺตสทิสา. ยา ปน กรุณามุทิตา อนิยตา, ตา สตฺตารมฺมณตฺตา วิปาเกสุนุปฺปชฺชนฺติกามาวจรวิปากานํ เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตฺตา. วิรติโย ปเนตฺถ เอกนฺตกุสลตฺตา น ลพฺภนฺติ.วิภงฺเค “ปญฺจสิกฺขา-ปทา กุสลาเยวา”ติ ๔ หิวุตฺตํ. เอวํ กามาวจรสเหตุกวิปากเจตสิกา เวทิตพฺพา.
“ในบรรดาเจตสิกเหล่านั้นสเหตุกวิปากเจตสิก คือ เจตสิกที่ประกอบในวิปากจิต ที่มีเหตุ วิปากเจตสิกเหล่านั้นเหมือนกับเจตสิกที่ประกอบในกามาวจรกุศลจิตที่มีเหตุ อนึ่ง กรุณาและมุทิตาที่เกิดไม่แน่นอน ย่อมไม่เกิดในมหาวิปากจิต เพราะอัปป-มัญญามีเหล่าสัตว์เป็นอารมณ์ แต่กามาวจรวิปากจิตมีกามอารมณ์เป็นอารมณ์แน่นอน วิรตีย่อมไม่เกิดขึ้นในกามาวจรวิปากจิต เพราะเป็นกุศลแน่นอน สมจริงดังพระพุทธ-วจนะในคัมภีร์วิภังค์ว่า‘ สิกขาบท ๕ เป็นกุศลอย่างเดียว’ โดยประการดังนี้ โปรดทราบสเหตุกวิปากเจตสิกที่เป็นกามาวจร”
๘๓. เตตฺตึสาทิทฺวเย ธมฺมา ทฺวตฺตึเสว ตโต ปเร
พาตฺตึส ปญฺจเม ฉฏฺเฐ เอกตึส ตโต ปเร.
“เจตสิก ๓๓ ดวงย่อมมีในกามาวจรวิปากจิต ๒ ดวงแรก เจตสิก ๓๒ ดวงย่อมมีในจิตถัดจากนั้น เจตสิก ๓๒ ดวงย่อมมีในจิตดวงที่ ๕ และที่ ๖ ในจิตต่อไป [ดวงที่ ๗ และที่ ๘] มีเจตสิก ๓๑ ดวง”