๑๑๓. ฉนฺโท เจวาธิโมกฺโข จ มนสิกาโร จ จุทฺทส
กุสลากุสลา เจว โหนฺติ อพฺยากตาปิ จ.
“เจตสิก ๑๔ ดวง คือ ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา เอกัคคตา ชีวิตินทรีย์ มนสิการ จิตวิตก วิจาร อธิโมกข์ วิริยะ ปีติและฉันทะ เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต [อัญญสมาน-เจตสิก]”
[ฎีกาใหม่อธิบายว่าแ ม้จิตจะไม่ใช่เจตสิกแ ต่คำว่าจิต ในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยปริยายเพราะ เป็นฐานะที่จำแนกเป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต ความจริงก็คืออัญญสมานเจตสิก ๑๓ ดวงนั่นเอง]
จำแนกจิตโดยองค์ฌาน
๑๑๔. เอกูนตึสจิตฺเตสุ ฌานํ ปญฺจงฺคิกํ มตํ
จตุฌานงฺคยุตฺตานิ สตฺตตึสาติ นิทฺทิเส.
“ฌานที่มีองค์ ๕ต รัสไว้ในจิต ๒๙ ดวง [ปฐมฌานจิต ๑๑ สเหตุกกามาวจรโสมนัส ๑๒ อกุศลโสมนัส ๔ โสมนัสสันตีรณจิต ๑ หสิตุปปาทจิต ๑] บัณฑิตพึงแสดงว่า จิตที่ประกอบกับองค์ฌาน ๔ มี ๓๗ ดวง [ทุติยฌานจิต ๑๑ สเหตุกกามาวจรอุเบกขา ๑๒ อกุศลจิตที่ประกอบกับอุเบกขาและโทมนัส ๘ อเหตุกอุเบกขา ๖ (เว้นทวิปัญจวิญญาณจิต ๑๐)]”
[องค์ฌาน ๔ คือ วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา ประกอบในทุติยฌานจิต ๑๑ องค์ฌาน ๔ คือ วิตก วิจาร โทมนัส และเอกัคคตา ประกอบในโทสมูลจิต ๒ องค์ฌาน ๔ คือ วิตก วิจาร อุเบกขา และเอกัคคตา ประกอบในอุเบกขาสหคตจิต ๒๔]
๑๑๕. เอกาทสวิธํ จิตฺตํ ติวงฺคิกมุทีริตํ
จตุตฺตึสวิธํ จิตฺตํ ทุวงฺคิกมุทีริตํ.
“จิตที่มีองค์ฌาน ๓ ตรัสไว้ ๑๑ ดวง [ตติยฌานจิต ๑๑] จิตที่มีองค์ฌาน ๒ [สุขและเอกัคคตา หรืออุเบกขาและเอกัคคตา] ตรัสไว้ ๓๔ ดวง [จตุตถฌานจิต ๑๑ ประกอบด้วยสุขและเอกัคคตา ส่วนปัญจมฌานจิต ๒๓ ประกอบด้วย