วิปัสสนากรรมฐาน คือ การฝึกฝนจิตให้เกิดปัญญาเห็นแจ้งตามความเป็นจริงว่า สังขารทั้งหลายทั้งปวงเป็นทุกข์ ไม่เที่ยง และไม่ใช่ตัวตน (ไตรลักษณ์)

โดยทั่วไปการปฏิบัติประกอบด้วยการมี "สติ" ระลึกรู้สภาวธรรมที่กำลังปรากฏตามความเป็นจริง เพื่อถอดถอนความยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ 5 (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) ซึ่งต่างจากสมถกรรมฐานที่เน้นการทำให้จิตสงบตั้งมั่นเป็นสมาธิเพียงอย่างเดียว

จากพระสูตรที่เกี่ยวข้อง (สมถวิปัสสนาสูตร) ชี้ให้เห็นว่า ทั้งสมถะและวิปัสสนาต่างเป็นธรรมที่ควรอบรมให้เจริญ เพื่อนำไปสู่การละราคะและอวิชชา ซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดในวัฏสงสารครับ

พระสูตรที่เกี่ยวข้อง:
1. สมถวิปัสสนาสูตร
https://www.buddhaparisa.org/sutta/432/
2. อุปาลิวาทสูตร
https://www.buddhaparisa.org/sutta/89/
3. จูฬกัมมวิภังคสูตร
https://www.buddhaparisa.org/sutta/168/