สมถวิปัสสนาสูตร

สมถวิปัสสนาสูตร สังยุตตนิกาย SN 43.2 เป็นพระสูตรสั้น ๆ ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้เมืองสาวัตถี พระสูตรนี้มีเนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับการทำความเข้าใจใน "สิ่งที่ไม่ถูกปรุงแต่ง" และ "หนทางที่นำไปสู่สิ่งที่ไม่ถูกปรุงแต่ง"

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "สิ่งที่ไม่ถูกปรุงแต่ง" (อสังขตะ) คือ การสิ้นไปแห่งราคะ (ความกำหนัดยินดี), การสิ้นไปแห่งโทสะ (ความโกรธเกลียด), และการสิ้นไปแห่งโมหะ (ความหลง) การทำลายกิเลสเหล่านี้ให้หมดสิ้นไปนั่นเองที่เรียกว่าสิ่งที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ซึ่งเป็นจุดมุ่งหมายสูงสุดในการปฏิบัติธรรม

ส่วน "หนทางที่นำไปสู่สิ่งที่ไม่ถูกปรุงแต่ง" นั้น พระพุทธองค์ทรงระบุไว้อย่างชัดเจนว่า ได้แก่ "สมถะ" (ความสงบ หรือการทำจิตให้สงบระงับ) และ "วิปัสสนา" (ปัญญาอันเห็นแจ้ง หรือการเห็นแจ้งตามความเป็นจริง) โดยสมถะเป็นการฝึกฝนจิตให้มีความตั้งมั่น เป็นสมาธิ ไม่ฟุ้งซ่าน ส่วนวิปัสสนาคือการใช้ปัญญาพิจารณาเห็นไตรลักษณ์ คือ ความไม่เที่ยง (อนิจจัง) ความเป็นทุกข์ (ทุกขัง) และความเป็นอนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน) ของสรรพสิ่ง เพื่อให้เกิดความเข้าใจและปล่อยวาง

ท้ายสุด พระพุทธองค์ทรงย้ำเตือนภิกษุทั้งหลายว่า พระองค์ได้ทรงแสดงสิ่งที่ไม่ถูกปรุงแต่งและหนทางที่นำไปสู่สิ่งนั้นแล้ว สิ่งใดที่ครูผู้มีความกรุณาพึงทำเพื่ออนุเคราะห์ศิษย์ สิ่งนั้นพระองค์ได้ทำสำเร็จแล้ว ทรงกระตุ้นให้ภิกษุทั้งหลายตั้งใจปฏิบัติธรรม ไม่ประมาท เพื่อจะได้ไม่เดือดร้อนในภายหลัง พระสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงความสำคัญของการเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไป เพื่อบรรลุถึงการดับสิ้นแห่งกิเลสและเข้าถึงพระนิพพาน.