อุปาลิวาทสูตร

อุปาลิวาทสูตรบันทึกการสนทนาอันเข้มข้นระหว่างพระพุทธเจ้าและคณะชีเปลือยณเดรสิกะ ณ นาลันทา ประเด็นสำคัญคือ การจัดลำดับความหนักเบาของกรรมชั่ว เริ่มจาก ทีฆตปัสสี ชีเปลือย เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าและยืนยันตามหลักของชีเปลือยว่า กายกรรม มีโทษหนักที่สุด รองลงมาคือวจีกรรมและมโนกรรม พระพุทธเจ้าทรงแย้งว่า มโนกรรม ต่างหากที่มีโทษหนักที่สุด

ทีฆตปัสสีนำความนี้ไปรายงานต่อนิครนถนาฏบุตร ผู้นำของชีเปลือย ซึ่งเห็นด้วยกับทีฆตปัสสี อุบาลีคฤหบดี อุบาสกผู้ใกล้ชิดของชีเปลือย ได้อาสาไปโต้แย้งพระพุทธเจ้า แม้ทีฆตปัสสีจะเตือนถึง “เล่ห์กลเปลี่ยนศาสนา” ของพระพุทธเจ้า แต่นิครนถนาฏบุตรก็มั่นใจในอุบาลี

พระพุทธเจ้าทรงใช้วิธีตั้งคำถามและยกตัวอย่างเพื่อแสดงความไม่สอดคล้องของหลักคำสอนชีเปลือยแก่อุบาลี:

• กรณีชีเปลือยป่วยตายเพราะไม่ยอมดื่มน้ำเย็น แต่ตายด้วย จิตผูกพัน ในกฎของตนเอง (มโนกรรม)
• กรณีชีเปลือยที่แม้ระมัดระวัง แต่ยังเหยียบย่ำสัตว์เล็กๆ ตาย พระพุทธเจ้าทรงชี้ว่า เจตนา ซึ่งจัดอยู่ใน มโนกรรม มีผลร้ายแรงกว่าการกระทำทางกายโดยไม่เจตนา
• การเปรียบเทียบอำนาจการทำลายล้างระหว่างชายผู้ใช้ดาบ (กายกรรม) กับฤาษีผู้มีฤทธิ์ใช้ เจตนาชั่วร้าย (มโนกรรม) ทำลายนคร อุบาลีต้องยอมรับว่าอำนาจของจิตนั้นยิ่งใหญ่และร้ายแรงกว่า

อุบาลีประทับใจในเหตุผลและสัจธรรมที่พระพุทธเจ้าแสดง จึงขอถึง พระรัตนตรัยเป็นสรณะ พระพุทธเจ้าทรงแนะนำให้อุบาลีพิจารณาอย่างรอบคอบ และยังคงเกื้อกูลแก่ชีเปลือยต่อไป ซึ่งทำให้อุบาลียิ่งเลื่อมใสยิ่งขึ้น พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมแก่เขาโดยลำดับ จนอุบาลีได้ ดวงตาเห็นธรรม และเป็นพระโสดาบัน

เมื่อกลับบ้าน อุบาลีได้สั่งยามให้ปิดประตูไม่ต้อนรับชีเปลือย และเปิดสำหรับพุทธบริษัทเท่านั้น เมื่อนิครนถนาฏบุตรรู้ความจริงจึงมาหาอุบาลี อุบาลีเปรียบเทียบคำสอนของชีเปลือยเหมือน ลูกลิง ที่ทนการขยำขยี้ไม่ได้ กับคำสอนของพระพุทธเจ้าเหมือน ผ้าใหม่ ที่ทนทานต่อการย้อมและขยำขยี้ได้หมดจด อุบาลีประกาศตนเป็นพุทธสาวกพร้อมกล่าวสรรเสริญพระพุทธเจ้าอย่างมากมาย ซึ่งทำให้นิครนถนาฏบุตรไม่อาจทนฟังได้ถึงกับ อาเจียนเป็นโลหิต