จูฬกัมมวิภังคสูตร

จูฬกัมมวิภังคสูตร เป็นพระสูตรในมัชฌิมนิกาย วิภังควรรค ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแก่สุภมาณพ โตเทยยบุตร ณ พระเชตวัน เมืองสาวัตถี. สุภมาณพทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงเหตุปัจจัยที่ทำให้มนุษย์มีความแตกต่างกัน ทั้งในด้านอายุสั้น อายุยืน มีโรคน้อย มีโรคมาก มีผิวพรรณทราม มีผิวพรรณงาม มีศักดาน้อย มีศักดามาก มีโภคะน้อย มีโภคะมาก เกิดในตระกูลต่ำ เกิดในตระกูลสูง และเป็นคนไร้ปัญญาหรือมีปัญญา.

พระพุทธเจ้าตรัสตอบโดยสรุปว่า "ดูก่อนมาณพ สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม มีกรรมเป็นกำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่งอาศัย กรรมย่อมจำแนกสัตว์ให้เลวและประณีตได้". สุภมาณพจึงทูลขอให้ทรงอธิบายโดยพิสดาร พระพุทธองค์จึงทรงอธิบายถึงวิบากของกรรมต่างๆ เป็นคู่ๆ ดังนี้:

ผู้ที่ชอบฆ่าสัตว์ ย่อมมีอายุสั้น ส่วนผู้ที่เว้นจากการฆ่าสัตว์ ย่อมมีอายุยืน. ผู้ที่ชอบเบียดเบียนสัตว์ ย่อมมีโรคมาก ส่วนผู้ที่ไม่เบียดเบียนสัตว์ ย่อมมีโรคน้อย. ผู้ที่มักโกรธ มีผิวพรรณทราม ส่วนผู้ที่ไม่โกรธ ย่อมมีผิวพรรณงาม. ผู้ที่ริษยา อิจฉาผู้อื่น ย่อมมีศักดาน้อย ส่วนผู้ที่ไม่ริษยา ย่อมมีศักดามาก. ผู้ที่ตระหนี่ ไม่ให้ทาน ย่อมมีโภคะน้อย ส่วนผู้ที่ให้ทาน ย่อมมีโภคะมาก. ผู้ที่กระด้าง ถือตัว ไม่มีความเคารพ ย่อมเกิดในตระกูลต่ำ ส่วนผู้ที่อ่อนน้อมถ่อมตน มีสัมมาคารวะ ย่อมเกิดในตระกูลสูง. และผู้ที่ไม่ใฝ่ศึกษา ไม่สอบถามสิ่งที่เป็นบุญบาป ย่อมไร้ปัญญา ส่วนผู้ที่ใฝ่หาความรู้ สอบถามสมณะพราหมณ์ ย่อมมีปัญญามาก.

พระสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงหลักกรรมว่า การกระทำทั้งกาย วาจา ใจ ของบุคคลเป็นปัจจัยสำคัญที่จำแนกความแตกต่างของสรรพสัตว์ให้เลวและประณีตต่างกันไปตามผลกรรมที่ตนได้กระทำไว้.