พระไตรปิฎก

ตอบว่า ป่าอันเป็นสถานที่อยู่ของพระเถระคับแคบ ในป่านั้น พระเถระจำนวนตั้ง ๖๐ รูป ไม่มีที่ว่าง (พอ) ยืนหรือนั่งได้ เพราะฉะนั้น ท่านเหล่านั้นจึงไม่ไปเอง (แต่ส่งพระทาสกะไปด้วยหวังว่า) ขอท่าน เขมกะจงมากล่าวธรรมแก่เราทั้งหลายในที่นี้. อนึ่ง ถามว่า เพราะเหตุไร พระเถระทั้งหลายจึงส่งพระทาสกะนั้น ไป (ยังสำนักพระเขมกะ) เล่า ? ตอบว่า เพราะพระ (เขมก) เถระอาพาธ. ถามว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงส่งไปบ่อย. ตอบว่า ส่งไปก็ด้วยหวังว่า พระเขมกะทราบแล้วจักมากล่าว ธรรมแก่เราทั้งหลายด้วยตนเองทีเดียว. ฝ่ายพระ (เขมก) เถระทราบอัธยาศัยของพระเถระเหล่านั้น แล้วจึงได้เดินไป (เอง). บทว่า น ขุวาหํ อาวุโส รูปํ ความว่า ก็ภิกษุใดกล่าวเฉพาะ รูปว่า เป็นเรา ขันธ์ ๔ นอกนี้ก็เป็นอันภิกษุนั้นกล่าวปฏิเสธแล้ว. ภิกษุใดกล่าวนอกไปจากรูป รูปก็เป็นอันภิกษุนั้นกล่าวปฏิเสธแล้ว. ในเวทนาทั้งหลายก็มีนัย (ความหมายอย่างเดียวกัน) นี้. ฝ่ายพระเขมกเถระได้ประสบกับตัณหาและมานะว่า เรามี ในขันธ์ทั้ง ๕ โดยประมวล เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวอย่างนั้น. บทว่า อนุสหคโต แปลว่า สุขุม (ละเอียด). บทว่า อูเส คือ น้ำด่างทื่เกิดจากเถ้า. บทว่า ขาเร คือ น้ำด่างที่เกิดจากดินเค็ม บทว่า สมฺมทฺทิตฺวา คือ ให้เปียก ได้แก่ ให้ชุ่ม