๓. ฆานายตนะ (อายตนะคือจมูก)

๔. ชิวหายตนะ (อายตนะคือลิ้น)

๕. กายายตนะ (อายตนะคือกาย)

๖. มนายตนะ (อายตนะคือใจ)

นี้เรียกว่า สฬายตนะ

{๑๔} นามรูป เป็นอย่างไร

คือ เวทนา(ความเสวยอารมณ์) สัญญา(ความจำได้หมายรู้) เจตนา(ความจงใจ) ผัสสะ(ความกระทบ หรือสัมผัส) มนสิการ(ความกระทำไว้ในใจ) นี้เรียกว่า นาม

มหาภูต๑ ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูต ๔ นี้เรียกว่า รูป

นามและรูปดังพรรณนามาฉะนี้ เรียกว่า นามรูป

{๑๕} วิญญาณ มีเท่าไร

วิญญาณมี ๖ ประการนี้ คือ

๑. จักขุวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางตา)

๒. โสตวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางหู)

๓. ฆานวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางจมูก)

๔. ชิวหาวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางลิ้น)

๕. กายวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางกาย)

๖. มโนวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางใจ)

นี้เรียกว่า วิญญาณ

๑ มหาภูตหรือมหาภูตรูป ๔ คือ ธาตุ ๔ ได้แก่ (๑) ปฐวีธาตุ คือธาตุดินมีลักษณะแข้นแข็ง (๒) อาโปธาตุ คือธาตุน้ำมีลักษณะเหลว (๓) เตโชธาตุ คือธาตุไฟมีลักษณะร้อน (๔) วาโยธาตุ คือธาตุลมมีลักษณะ พัดไปมา (ที.สี. (แปล) ๙/๔๘๗-๔๙๖/๒๑๖-๒๑๙, สํ.นิ.อ. ๒/๖๑/๑๑๑)