ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
๑๖. ทำ อาทีนวานุปัสสนา ให้เกิดขึ้น ก็ละ อาลยาภินิเวสะ ได้
(ปัญญาเห็นเนืองๆ โดยความเป็นโทษ) (ความยึดถือด้วยความอาลัย)
๑๗. ทำ ปฏิสังขานุปัสสนา ให้เกิดขึ้น ก็ละ อัปปฏิสังขา ได้
(ปัญญาเห็นเนืองๆ ด้วยพิจารณาทบทวน) (ความไม่พิจารณาทบทวน)
๑๘. ทำ วิวัฏฏานุปัสสนา ให้เกิดขึ้น ก็ละ สังโยคาภินิเวสะ ได้
(ปัญญาเห็นเนืองๆ ด้วยจิตถอยกลับ) (ความยึดมั่นด้วยสังโยค)
ใน มหาวิปัสสนา ๑๘ นั้น เพราะเหตุที่โยคีท่านนี้ได้เห็นสังขารทั้งหลายโดยทางพระไตรลักษณ์มีอนิจจะเป็นต้นแล้ว เพราะฉะนั้นจึงเป็นอันว่าโยคีท่านนี้ได้แทงตลอดอนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา (ได้ ๓ มหาวิปัสสนา) แล้ว
อนึ่ง เพราะเหตุที่ท่านกล่าวไว้แล้วว่า “อนิจจานุปัสสนาใด ก็ดี และ อนิมิตตานุปัสสนาใด ก็ดี ธรรม (๒) นี้มีความหมายเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นต่างกัน อนึ่ง ทุกขานุปัสสนาใด ก็ดี และอัปปณิหิตานุปัสสนาใด ก็ดี ธรรม (๒) นี้มีความหมายเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นต่างกัน อนัตตานุปัสสนาใด ก็ดี และสุญญตานุปัสสนาใด ก็ดี ธรรม (๒) นี้มีความหมายเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นต่างกัน” ดังนี้ เพราะฉะนั้น แม้อนิมิตตานุปัสสนา อัปปณิหิตานุปัสสนา และสุญญตานุปัสสนาเหล่านั้นก็เป็นอันโยคีท่านนี้แทงทะลุด้วย ส่วนอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา ก็คือวิปัสสนาแม้ทั้งปวง ยถาภูตญาณทัสสนะก็สงเคราะห์เข้ากับกังขาวิตรณวิสุทธิ่นั่นเอง เพราะเหตุนี้ แม้อธิปัญญาธัมมวิปัสสนาและยถาภูตญาณทัสสนะทั้ง ๒ นี้ ก็เป็นอันโยคีท่านนี้แทงทะลุแล้วเหมือนกัน
ในวิปัสสนาญาณทั้งหลายที่เหลือ (จากที่กล่าวถึงนี้) อีก ๑๐ มีนิพพิทานุปัสสนาเป็นต้น) บางญาณก็แทงทะลุ (โดยเอกเทศ) แล้ว บางญาณก็มิได้แทงทะลุ เราจักทำการจำแนกวิปัสสนาญาณทั้งหลายเหล่านั้นให้แจ่มแจ้งข้างหน้า เพราะว่า คำที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วว่า “โยคีท่านนั้นเป็นผู้มีทั้งรูปกัมมัฏฐานและอรูปกัมมัฏฐานคล่องแคล่วอย่างนี้ เมื่อแทงตลอด (รู้แจ้ง) เฉพาะ ณ ที่นี้ก่อน แต่เพียงเอกเทศของ มหาวิปัสสนา ๑๘ ที่ตนพึงบรรลุโดยอาการทั้งปวง ด้วยสามารถปหานปริญญา เริ่มต้นแต่กังคานปัสสนาญาณ(โดยลำดับ)ขึ้นไป ก็ละธรรมซึ่งเป็นปฏิปักษ์ของมหาวิปัสสนา ๑๘ นั้นได้” นี้ข้าพเจ้าหมายถึงวิปัสสนาญาณ ซึ่งโยคีท่านนี้แทงตลอดแล้วนั่นเอง