ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ยังไม่เกิดขึ้นนั้นแหละกิเลสไม่เกิดขึ้น ผลเหล่านั้นที่ยังไม่ปรากฏนั้นแหละกิเลสไม่ปรากฏ แม้ฉันใด อุปบาทะ (ความเกิดขึ้นของสังขารทั้งหลาย) เป็นเหตุ อุปบาทะ (ความเกิดขึ้น) เป็นปัจจัย ให้กิเลสทั้งหลายบังเกิดขึ้น เพราะเห็นโทษชั่วร้ายในความเกิดขึ้น จิตก็แล่นเข้าไปในความไม่เกิดขึ้น (คือพระนิพพาน) เพราะความที่จิตแล่นเข้าไปในความไม่เกิดขึ้น กิเลสทั้งหลายเหล่าใดจะพึงบังเกิดขึ้นเพราะอุปบาทะเป็นปัจจัย กิเลสทั้งหลายเหล่านั้นที่ยังไม่เกิดนั้นแลก็จะไม่เกิดขึ้น ที่ยังไม่บังเกิดนั้นแลก็ไม่บังเกิด ที่ยังไม่เกิดขึ้นนั้นแลก็ไม่เกิดขึ้น ที่ยังไม่ปรากฏนั้นแลก็ไม่ปรากฏ ฉันนั้น เช่นกัน เพราะเหตุดับไป ทุกข์จึงดับไป ด้วยอาการดังนี้
ความเป็นไป (ของสังขารทั้งหลาย) เป็นเหตุ ความเป็นไป เป็นปัจจัย ... นิมิต (คือสังขาร) เป็นเหตุ นิมิต เป็นปัจจัย ... อายุหนา (ความขวนขวาย) เป็นเหตุ อายุหนา เป็นปัจจัย เพื่อความเกิดขึ้นของกิเลสทั้งหลาย เพราะเห็นโทษชั่วร้ายในอายุหนา จิตก็แล่นเข้าไปในความไม่มีอายุหนา (คือพระนิพพาน) เพราะความที่จิตแล่นเข้าไปในความไม่มีอายุหนา กิเลสทั้งหลายเหล่าใดจะพึงบังเกิดขึ้น เพราะอายุหนาเป็นปัจจัย กิเลสทั้งหลายเหล่านั้น ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็จะไม่เกิดขึ้น ... ที่ยังไม่ปรากฏเลยก็ไม่ปรากฏ เพราะเหตุดับไป ทุกข์ก็ดับไป ด้วยอาการดังนี้ มรรคภาวนาก็มีอยู่ การทำให้แจ้งซึ่งผลก็มีอยู่ การละกิเลสก็มีอยู่ ธรรมาภิสมัยก็มีอยู่ ด้วยประการฉะนี้แล”
[๘๓๒] ถามว่า ด้วยคำกล่าวเป็นต้นว่า “กิเลสทั้งหลายเหล่านั้น ที่ยังไม่เกิดขึ้นนั้นแลก็ไม่เกิดขึ้น” ดังนี้นั้น เป็นการแสดงถึงการละอะไร
ตอบว่า เป็นการแสดงถึงการละกิเลสทั้งหลายที่เป็น ภูมิลักษะ (ได้ภูมิฟื้น-ภูมิพื้น คือฐานที่ตั้งแห่งความเป็นไป)
๑ ดูเทียบ ขุ. ป. (ไทย) ๓๑/๒๑/๙๖-๙๗