ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
สิ่งใดมีความเป็นอันเดียวกัน สิ่งนั้นพระโยคีก็รู้แจ้งแทงตลอดด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจจะ ๔ จึงมีอาการ พึงรู้แจ้งแทงตลอดด้วยมรรคญาณเดียว” ดังนี้
[๘๔๓] จะพึงมีคำทักท้วงในข้อนั้นว่า “ในเมื่อความหมายแม้อย่างอื่นของสัจจจะทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น เช่น (เป็น) โรคและ (เป็น) ฝีเป็นต้น ยังมีอยู่ แต่แล้วเพราะเหตุไร ท่านจึงกล่าวไว้เพียง ๔ เท่านั้น” ในข้อนี้เราขอกล่าวตอบว่า “เพราะ (สัจจจะทั้งหลาย) ปรากฏชัดด้วยการเห็นสัจจจะอื่น (ด้วย)” เพราะว่าสัจจญาณ ท่านกล่าวไว้โดยมีสัจจะแต่ละสัจจจะเป็นอารมณ์โดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในญาณทั้งหลายนั้น ญาณในทุกข์เป็นไฉน ? คือปัญญา ความรู้ทั่ว ... ซึ่งเกิดขึ้นปรากฏแก่ผู้’ นี้ ท่านกล่าวว่า ญาณในทุกข์ ดังนี้” บ้าง กล่าวโดยทำสัจจจะอย่างหนึ่งให้เป็นอารมณ์แล้ว สำเร็จกิจในสัจจจะทั้งหลายแม้ที่เหลืออื่นด้วย โดยนัยเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ แม้ทุกขสมุทัย ผู้นั้นก็เห็นด้วย” ดังนี้ บ้าง ในการเห็น ๒ อย่างนั้น ในกาลใด โยคีทำสัจจะแต่อย่างให้เป็นอารมณ์ ในกาลนั้น สภาวะที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งแห่งทุกข์แม้มีความบีบคั้นเป็นลักษณะโดยสภาพนั้นก็ปรากฏชัดแจ้งขึ้นก่อน ด้วยการเห็นสมุทัย เพราะทุกข์นั้นในกุศลมุทัยซึ่งมีการประมวลมาเป็นลักษณะประมวลเข้าไว้ ปรุงแต่งไว้ ทำเป็นกองไว้ แต่เพราะเหตุมรรคนำเอาภาวะทำให้เร่าร้อนเพราะกิเลสไปเสีย จึงเป็นสภาวะเย็นสนิท เพราะฉะนั้นสภาวะที่ทำให้เร่าร้อนแห่งทุกข์ (สัจจ์) นั้นก็ปรากฏชัดแจ้งด้วยการเห็นมรรค (สัจจ์) เหมือนหนึ่งความไม่สวยงามของนางสุนทรีปรากฏชัดแจ้งแก่ท่านพระนันทะด้วยการเห็นนางอัปสร ส่วนสภาวะที่แปรผันแห่งทุกข์ (สัจจ์) นั้น ปรากฏชัดแจ้งด้วยการเห็นนิโรธ (สัจจ์) ซึ่งเป็นสภาวะไม่แปรผัน เพราะเหตุนี้ จึงไม่มีคำที่จะพึงกล่าวในเรื่องนี้โดยแท้
อนึ่ง สภาวะที่เป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัย (สัจจ์) แม้มีการประมวลมาเป็นลักษณะโดยสภาพ จะปรากฏชัดแจ้งด้วยการเห็นทุกข์ (สัจจ์) เหมือนหนึ่งความที่โภชนะเป็นเหตุแห่งความป่วยไข้ ปรากฏชัดเจนด้วยการเห็นความป่วยไข้ซึ่งเกิดแต่ (การบริโภค) โภชนะไม่เป็นสัปปายะ สภาวะที่ผูกมัด (แห่งสมุทัยสัจจ์) จะปรากฏชัดแจ้งด้วยการ
๑ ดูเทียบ ขุ. ป. (ไทย) ๓๑/๑๑๑/๑๕๔
๒ ดูเทียบ ขุ. ป. (ไทย) ๓๑/๑๑๙/๑๖๙
๓ ดู สุตฺตญาวจรชาตก, ขุ.ชา.อ. (บาลี) ๓/๘๖ และ นนฺทเถรวตฺถุ, ธมฺมปทฏฺฐกถา (บาลี) ๑/๑๐-๒๑