ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
คำว่า “อนิมิตตานุปัสสนา” ได้แก่ อนิจจานุปัสสนานั่นเอง การละนิมิตว่าเที่ยง ก็มีได้ด้วยอนิจจานุปัสสนานั้น
คำว่า “อัปปณิหิตานุปัสสนา” ได้แก่ ทุกขานุปัสสนานั่นเอง การละความทะเยอทะยานในสุขและความปรารถนาสุขก็มีได้ด้วยทุกขานุปัสสนานั้น
คำว่า “สุญญตานุปัสสนา” ได้แก่ อนัตตานุปัสสนานั่นเอง การละความยึดมั่นว่า “มีอัตตา” ก็มีได้ด้วยอนัตตานุปัสสนานั้น
คำว่า “อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา” หมายถึง วิปัสสนาที่รู้อารมณ์ มีรูปเป็นต้น แล้วเห็นความดับของอารมณ์นั้นด้วยและความดับของจิตซึ่งมีรูปเป็นต้นนั้นเป็นอารมณ์ด้วย แล้วถือเอาซึ่งความว่างเปล่าเป็นต้น ด้วยอำนาจดังคุณล่าว่า “สังขารทั้งหลายนั้นแลแตกดับไป ความตายมีอยู่แก่สังขารทั้งหลาย ไม่มีใครๆ อื่น” ซึ่งท่านกล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า:-
อารมฺมณมฺญู ปฏิสุญฺญา
ภงฺคญฺจ อนุปสฺสติ
สุญฺญโต จ อุปฏฺฐานํ
อธิปญฺญา วิปสฺสนา.
แปลความว่า
กำหนดรู้อารมณ์และเห็นเนืองๆ ซึ่งความดับกับทั้งความปรากฏโดยความว่างเปล่า คืออธิปัญญาวิปัสสนา
วิปัสสนา (ดังกล่าว) นั้น ท่านเรียกว่า “อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา” เพราะทำวิเคราะห์ศัพท์ว่า “ปัญญารู้ยิ่งด้วย เห็นแจ้งในธรรมทั้งหลายด้วย” ดังนี้ การละความยึดมั่นด้วยความยึดถือว่าเป็นแก่นสาร มีได้ด้วยอธิปัญญาธัมมวิปัสสนานั้น เพราะเห็นแล้วเป็นอย่างดีถึงความไม่มีสาระอันเที่ยงแท้และความไม่มีสาระ คืออัตตา
๑ ดูเทียบ ขุ. ป. (ไทย) ๓๑/๔๒/๘๓