ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
พระสูตรแม้ (ดังต่อไป) มีความว่า “ปัญญาในการระงับประโยค (ความเพียรอย่างสูง) ชื่อว่า ญาณใน (อริย) ผลเป็นอย่างไร ? คือสัมมาทิฏฐิโดยความหมายว่าเห็นในขณะ (บรรลุ) โสดาปัตติมรรค ออกไปจากมิจฉาทิฏฐิ ออกไปจากกิเลสทั้งหลายอันเป็นไปตามมิจฉาทิฏฐินั้นด้วย จากขันธ์ทั้งหลายอันเป็นไปตามมิจฉาทิฏฐินั้นด้วย และจากนิมิตทั้งปวงภายนอกด้วย เพราะระงับประโยคนั้นได้แล้ว สัมมาทิฏฐิก็เกิดขึ้น นี้ คือผลของมรรค” ควรนำพระสูตรนี้มากล่าวโดยพิสดาร
อีกทั้งมีคำพระบาลีว่าอย่างนี้ คือ “ธรรมเหล่านี้ คืออริยมรรค ๔ และสามัญญผล ๔ เป็นธรรมมีอารมณ์หาประมาณมิได้” และ “นหิกคตธรรม (เมนอิสัญญานาสัญญายตนะ) เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ธรรมหาประมาณมิได้” ดังนี้ เป็นต้น เป็นคำสารกในเรื่องนี้
[๕๔๘] อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นไปในผลสมาบัติของพระอริยผลนั้น มีปัญหากรรม (คือการทำคำถาม) อยู่ (๕ ข้อ) ดังนี้ คือ:-
๑. ผลสมาบัติ คืออะไร ?
๒. บุคคลพวกไร เข้า ผลสมาบัตินั้น บุคคลพวกไรไม่เข้า
๓. เข้า (ผลสมาบัติ) เพื่ออะไร
๔. การเข้าผลสมาบัตินั้น เป็นอย่างไร การตั้งอยู่เป็นอย่างไร การออกเป็นอย่างไร
๕. อะไรเป็นลำดับของผลจิต และผลจิตเป็นลำดับของอะไร
[๕๔๙] ในปัญหากรรมทั้งหลายนั้น
ข้อ ๑. ที่ว่า “ผลสมาบัติคืออะไร” คือการเข้าอยู่ในความดับ (นิโรธ คือพระนิพพาน) ของอริยผลจิต
๑ ดูเทียบ ขุ. ป. (ไทย) ๓๑/๒๖/๑๐๒
๒ ดูเทียบ อภิ. สงฺ. (ไทย) ๓๔/๑๔๒๒/๕๔๐
๓ ดูเทียบ อภิ. ป. (ไทย) ๔๑/๒๖/๔๓๙